luns, 14 de xuño de 2021

“La serrana de la Vera”

deviantar.com
Daquela, os tratantes galegos eran pezas cotizadas para  espoliar polos salteadores de camiños, mais con todo e iso, malia de acocharen cartos aínda quentes da venta das mulas, os Prietos de Vilar non se arredaban a camiñar de noite: nas calores do verán, na Estremadura, terra dura, había que trasladar as mulas nas noites estreladas que polo día, entre as moscas e mais o ollo do sol que te perseguía de acó acolá, era un inferno: así que o señor Benedito co seu cuñado Isidro –entón, mozo garboso, con ollos chispos de lince– ían indo en silencio baixo o luar: Benedito de diante, ó lombo da mula mestra; Isidro, detrás, pechando a fileira da reata.                                                                           

    Na alforxa, envurullada nun trapo, por debaixo da borracha, do queixo de Zamora e dos chourizos da casa, acochaba a pistola do nove largo co cargador montado, polo si ou polo non. Mesturadas coas vituallas, bailaban algunhas balas soltas, que sobraran da última refrega cos bandidos: preto do regato, que baixa a cachón auga da serra de Gredos, no lugar coñecido como Garganta de la Olla –contaba Benedito de Vilar, xa entrado en anos, ó pé da lareira, mentres se afumaban os chourizos colgados dos fungueiros– que os máis vellos do lugar lembraban a lenda dunha muller montañesa, salteadora de camiños, coñecida en 'Castela' por “La serrana de la Vera”:  unha moza fermosa que se botara ó monte, disque entolecida por un amor non correspondido.

  “Legua y media de Garganta, cinco leguas de Plasencia
  habitaba una serrana, alta, rubia y sandunguera.
  Vara y media de cintura, cuarta y media de muñeca,
  con una mata de pelo  que la los zancajos le llega.
  Cuando tiene sed de agua se baja pa la ribera
  cuando tiene sed de hombre se sube para la sierra.
  Vio venir a un serranito con una carga de leña,
  le ha agarrado de la mano y a la cueva se lo lleva” (…)
                   

    Desenganada dos homes, e vingativa, esta muller que deu orixe ó romance, asaltaba ós mozos que subían á montaña por leña, e tamén ós “mulateros” mozos, que baixaban coas reatas por un atallo dende o porto do Piornal: valéndose das armas propias dunha moza agraciada, levábaos a súa choza: dáballes de cear a metade dun coello e, de beber, viño de “pitarra” que que gardaba ó fresco nunha xarra decorada de  acios de uvas tintas; logo, viñan as garatuxas e cariños disimulados: que si cóxegas no pescozo coa lingua ansiosa, que si cos dedos ‘paidetodos’ e mais o ‘furabolos’ furgando na entreperna, que si bicos húmidos entre trago e trago, elixir de Baco: ría e brincaba descalza encima do xergón de follas, trebellando moi riseira ela, mentres se ía espindo con cerimonia, pouco a pouco... e, para rematar a festa de aquela noite de goce, despois de riren e de beberen a eito, fochicaba con eles con teimosos suspiros ascendentes de frenesí, desculpando por falar da cousa así polo miudo, recuncando, ós poucos, unha vez máis até deixar o corpo do mozo seco, que se diría 'folla de bacallau'.  

Mais, de mañá cedo, cando os  mozos durmían coma pedras pola canseira que deixa unha noite de goce, coa primeira luz do amencer rebandáballes a gorxa, que tanto bicara, cun longo coitelo que escondía debaixo do xergón de palla.      

martes, 8 de xuño de 2021

Os 'mulateros' de Vilar de Forcas

A mula, un equino híbrido
Foron os 'mulateros' de Vilar de Forcas (Parada de Sil) a familia dos Prietos, os primeiros destas terras, en venderen mulas do país na Estremadura: este negocio ancestral víñalle á familia dende hai moitos anos, os bisavós xa foran mulateros, disque xudeus conversos, de aí os nomes: Prieto de 'preto', moreno, Benedicto, Baltasar…Outros Prietos, logo, seguiron os seus pasos no negocio das mulas nestas terras de Castilla, como dicían eles. Abofé, que fixeron boa feira.           

O tren, como todo o que ven de Madrid, como agora co AVE, demorou en chegar a Galicia: a liña férrea de Zamora a Ourende aínda tardou máis. Os Prietos, e tantos outros mulateros galegos, mercaban as mulas nas feiras e tamén polas aldeas da montaña e, cando reunían unha reata de trinta a sesenta cabezas entre dous ou tres socios –pais con fillos ou cos cuñados –emprendían a viaxe de varias semanas a Estremadura, camiñando día e noite, atravesando vaos á pé ou ríos crecidos á nado; aguantando a chuvia nos ollos no outono; a xeada, no inverno e mais un sol, sen misericordia, no veráo.  

           De retorno, nas alforxas da cabalgadura, traían pementón, queixo de ovella e de cabra e panos de Béjar para as familias. Coa chegada do tren, os mulateros da bisbarra, coas reatas das cabalerías mercadas, concentrábanse nos lugares non afastados da estación –acostumaban xuntarse en Monterroso, Monforte, San Clodio, A Gudiña– para alugar un vagón ou varios e, logo, emprender a viaxe ata Plasencia, Trujillo, Ibahernando, Navalmoral de la Mata. Nos anos da fame da posguerra, as máis das veces, as mulas vendíanse á fiado.

Na última viaxe, recadaron unhas 50 cabalerías nas serras de Lugo, na feira de Lalín e na comarca de Laza, logo camiñaron en reatas dende Forcas deica a estación do tren de San Clodio para ilas vender a Plasencia, onde se celebraba unha feira de moito carallo: compra e venta de gando de tiro e traballo. As mulas que viñan mancadas do troupeleo do vagón do tren mailas falsas sen domear, que non se venderan na feira, había que levalas camiñando en reatas cara Xaraíz, Garganta de la Olla, Cuacos de Yuste, Jarandilla, Guixo de Santa Bárbara, e tantos outros lugares do val do Jerte que, en todosos lugares, cumprían moito as mulas galegas, das que fala con loas o mesmo don Quixote:

 ...andaban por aquel valle paciendo una manada de hacas galicianas de unos arrieros yangüesesII9, de los cuales es costumbre sestear con su recua en lugares y sitios de yerba y agua, y aquel donde acertó a hallarse don Quijote era muy a propósito de los yangüesesIII... Cap. XV.

Ás veces, despachábase toda a reata nunha soa vila; noutras, vendíanse por parellas. As terras chás de vastas extensións, propias para as sementeiras de cereais de secaño, ou tabaco eran as que empregaban máis cabalerías, como Coria e Malpartida de Plasencia. Non era así na Vera, onde se ían vendendo unha a unha polas portas, pois estas terras de socalcos, con unha soa ou cunha parella por casa, tiñan dabondo.

luns, 31 de maio de 2021

O sereno

El País.es
Avó, cóntame máis cousas dos serenos, díxome Marta na galería que mira ó Sil.  Pois como che estaba dicindo, como tódalas mañás cedo, á alba, se recollía o sereno cos petos cheíños de cartos, que daba gusto ver tantos cans, cadelas, rubias e pesos e todo, pois con razón dereita, ríase do mundo. Despois de trinta anos de acomodar ós trasnoitadores de Madrid, xa co corpo curvado polo peso dos anos e, mesmo, polas vinte e tantas chaves de ferro dos portalóns de madeira de pensións e fondas e mais outras tantas medianas e máis pequeneiras das casas de veciños, que lle estiveron a tirar do corpo cara a abaixo durante tantas noites colgadas do seu cinto, o decano dos serenos da vila de Madrid, o sereno da rúa da Cruz, o señor Severiano, volteou a Galicia, xa xubilado, a gozar dos airiños do mar coa filla maior, Aurora, que quedara para vestir santos, a pobre, engurrada de tanto incenso e de ora pro nobis, xa en retroceso hormonal, devalando de muller lúbrica a menopáusica.                                         
            –Pasei a vida sen un mal pensamento, nun un roce, nin un bico, nada de nada –laiábase a coitada, virxe como a aurora do amencer– mesmo que for cun mozo mariñeiro, famento e ansioso, acabado de arribar de Terranova de pescar o bacallau,  disque sabe mellor que comer unha laranxa, pero nada de nada; duns anos a esta parte, a castaña xa non me pinga do ourizo, dispensando.       

Particulares, que esqueceran as chaves; xentes de paso das provincias, que acudían ás pensións; os guiris, amigos de museos, dos touros nas Ventas, de verbenas e de festas en Pasapoga; solteiróns e ‘desviados’, como di o outro, que viven a corpo de rei, artistas de teatros e cabarés, pupilas de venus e demais ralea, que se recollían ás altas horas da noite, teimaban en chamar polo sereno: Sereenoo…! Seeereeenoo…! Mais nada, ninguén respondía ás insistentes chamadas. O Moucho de Aguil, nesta aldea: tres vellas e mais un candil; canso de patear a rúa da Cruz, había días que se erguera en voo de retorno a Galiza.                                                                                            

Dende entón, as noites de Madrid dos Austrias xa non foron as mesmas: noites perigosas, escuras, desamparadas, silandeiras, tristes. A voz, yaaa…vaaaa…!, gastada polos anos de uso, rematou mouca, enmudecendo nas rúas da améndoa da capital.

Ós poucos, habería de aparecer o enxeño do porteiro automático, borrando das noites madrileñas a figura entrañable do sereno picando co seu chuzo no chan empedrado, tintinando o mangado de chaves, mentres acudía ás chamadas dos veciños e forasteiros: sons e voces que arrolaron ós ‘gatos’ de Madrid varias centurias, porén a roda do tempo, que xira sen acougo, foi cambiando os costumes, levando a vida doutro xeito máis doado: dos primitivos e vulgares berros, a pleno fol: Yaaa…vaaaaa...!, mudou nas relambidas palabras: “Diga..., ¿a qué piso llama, por favor?” 

luns, 17 de maio de 2021

O moucho de Aguil

Á media noite, encamiñeime cara á rúa da Cruz, peguei unhas palmadas, namentres chamaba ó sereno: Sereeenooo…! Axiña, contestou dende lonxe: Yaaa…vaaa…! Logo, máis preto de min, anunciou a hora e mais o parte meteorolóxico con voz máis potente e pousada: “Son las doceee… y  serenooo...!”                                       

O Moucho de Aguil (concello da Teixeira) era daquela o vixiante nocturno da rúa da Cruz, paisano da bisbarra de Caldelas, de confianza, moi amigo de percorrer os camiños cun candil de carburo a media noite co fin de espantar as negras sombras das portas das casas e dos cortellos dos porcos da ceba, de aí o alcume que lle endosaran os veciños, e disque que como xa non quedaba xente no seu vilariño a quen coidar, 'en Aguil, dúas vellas e mais un candil', se viñera para Madrid á procura de xuntar uns cartiños. Onde bule xente, hai negocio: dous cans e mais unha cadela fan un real; catro reais, unha peseta; unha propina por aquí e mais outra por alá, un peso; e, como dicía o outro, gran a gran énchese unha tulla. Seica estaba a xuntar moito diñeiro dos clientes das numerosas pensións e fondas que, por entón, había ó longo desta rúa, a unha carreiriña de can da Porta do Sol.                                          

     Nun tris, apareceu pola embocadura dun canellón,  noutro extremo, picando no chan de pedra co chuzo ferrado tac! tac! tac! tac…! con gabán, cinto e viseira, segundo as ordenanzas do Concello, a xeito dun un garda civil xubilado, viña camiñando tirando da súa sombra, metendo medo que nin diola! matinando en galego a súa filosofa ou rosmándoa polo baixo, ó tempo de berrar en castelán a xerga do oficio de sereno.         

     O Moucho, un ventrílocuo incipiente, padecía tolemia de Babel, por causa do desdobramento da súa personalidade e á practica do bilingüismo, coma resultas das horas de parrafeo para facerse a si mesmo compaña nas longas noites de inverno, remarcando o ritmo das sílabas tónicas da súa fala aldeá coa pica do chuzo.           

     Era o amo da rúa nas horas serenas da noite, onde só se moven esvaecidas sombras fuxidías; rebuscaba, no disco duro da súa caluga, a parola axeitada en castelán que habería de servir de canle para chegar a desentumecer o corazón do cliente e  afrouxarlle a carteira.  

     Viña para acó, lixeiro, rascando co pico do chuzo as reixas das ventás dos negocios e das habitacións dos baixos, canso de soprar no agudo asubío de latón que lle deran no Concello, e que non acudise a policía, o pobre: facíanlle menos caso có pito dun sereno. 

domingo, 2 de maio de 2021

As tumbas de San Vítor

breoganarqueoloxía.com

Por riba da aldea de San Lourenzo, no concello de Parada de Sil, atópanse unhas tumbas antropomorfas escavadas nas laxas duna explanada. Todo o mundo fala delas, mais ninguén coñece a súa orixe. De  cando neno baixabamos dende Forcas por este lugar ou cando subiamos dende Sacardebois de andaina coa merenda, ás veces, mediamos a contorna das tumbas co noso corpo mentres, estarricados facendo o morto, debuxabamos co maxín o percorrer doutros tempos e como se sentiría un de cómodo deitado nun leito de pedra para o repouso eterno.

San Vítor, parroquia de San Lourenzo de Barxacova, está no corazón da Ribeira Sacra. Un lugar máxico ó pé do canón do Mao: sons e imaxes, sentires dunha natureza virxe; rumor de auga cantareira do río Mao que baixa ceibe, golpeando as rochas ou lambéndoas con agarimo; auga cristalina, fuxidía das meigas que a atizan coas escobas por baixo da ponte de Conceliñas; hábitat de troitas, brincando entre as brancas escumas; por riba dos carballos e castiñeiros bravos, a silueta ameazante do gabián enmudece os chíos e rechouchíos de xílgaros, a danza da presumida bubela e mailos pitorreis petando nas trabes; ó lonxe, de cando en vez, a voz do cuco conta as horas do día; os ollos do camiñante miran en fite a Pena dos Mouros; alá, no cumio do monte, a vila castrexa de Cristosende: miradoiro do val do Sil; terra lixeira espallada na aba de Cadeiras, retida en socalcos, sub calce, pedras calzadas para formar paredes, que debuxan liñas de cepas en pataos nesta banda da viticultura heroica da subzona de ‘Amandi’: terra digna de ser amada; ó fondo, a boca do canón do Sil.

     Pero, que demo habería antano neste lugar solitario? Ninguén o sabe con certeza. A tradición oral rompeu o fío no percorrer dos séculos.

    O caso é que o único testemuño daquela época son esas dúas tumbas abertas, semellantes ás do Mosteiro de San Pedro de Rocas, do século VI, cando por entón reinaban os suevos.

     Pouca información podemos sacar dos dous enterramentos de adultos sen tapas con algún lema, un nome, unha data.  Menos dá unha pedra –me  dixen– aínda que non vén ó caso, porque hai pedras que falan soas, porén estas tumbas baleiras aparecen mudas ós ollos de entendidos e de profanos.

     Mais noutros tempos xa esvaecidos, os arquivos falan da existencia doutros mosteiros no lugar: o de San Miguel un pouco máis arriba de San Vitor e mais outro, San Salvador, un pouco más abaixo de san Lourenzo.

   Con estes datos, vendo a proximidade do cenobio de San Adrián –andando os anos, pasaría a depender do Mosteiro de Montederramo, coma un priorado, nomeado tamén como granxa de San Adrián– podemos deducir que San Vítor foi un asentamento eremita, quizais dun freire de calquera destes mosteiros, ou quizais o camposanto das aldeas do redor: os traballos actuais do xacemento arqueolóxico da necrópole darán luz a algúns destes interrogantes

     A tradición recollida polos vellos de San Lorenzo fala do traslado da imaxe da capela de San Vítor á casa dos Quintas de Chandrexa e disque alí estivo lucindo durante anos na capela da casa fidalga, co gallo de mirar pola la facenda destes veciños, por entón máis ricos que pobres. 

    A pescuda vén corroborada pola tradición noutros lugares e mais por un documento medieval do Arquivo Diocesano avalando un caso semellante: “A Serra de San Mamede, que se ergue ó sur do mosteiro de Montederramo, recibiu o seu nome dun monxe deste mosteiro que fixo vida eremítica no cumio do monte ata a súa morte que aconteceu no ano 1160”.

     Os eremitas gustaban de sitios solitarios e das alturas para ergueren as súas capelas, máis preto do ceo e máis lonxe das cuítas mundanas.

     Unha cousa é segura entre o cenobio de San Adrián e o lugar de San Vítor houbo unha relación de dependencia. Que foi primeiro a ermida ou o cenobio de San Adrián? Poida ser que primeiro fose a ermida de San Vítor, e que desta nacera o cenobio: a orixe do mosteiro de San Pedro de Rocas foi deste xeito, así o testifica a pedra fundacional do mosteiro. Por que non se habería de dar a mesma sucesión dos feitos, non, si?

     Naqueles tempos dos reinos suevos e visigodos, na escura baixa Idade Media, coa bendición do bispo Prisciliano, xurdiron nestas paraxes da Ribeira Sacra unha puñada de eremitas, homes devotos chamados por la voz divina a vivir en soidade, illados  do  mundanal  ruído, dedicados  á  vida contemplativas de laúdes e maitines illados dos lazos da familia ó carón da lareira e afastados dunha vida doada ó abeiro dunha comunidade monástica.

     Resumindo o conto, non me queda máis que engadir que a explicación das tumbas antropomorfas de San Vítor seguirá envolta nun halo de misterio, mais quizais sexa este o seu principal encanto.

(Nota. Este conto, que fala da orixe das tumbas de San Vítor, foi matinado antes das escavacións que se están levando a acabo por don Eduardo Breogán da Uvigo, a instancias do señor alcalde do concello de Para de Sil: don Francisco Magide Bizarro).

domingo, 25 de abril de 2021

O carallo do teléfono

ar.pinterest.com
Nunha aldea do corazón da Ribeira Sacra, no concello de Parada de Sil, un recuncho de Galicia do interior, onde a natureza se viste de encanto e de maxia, moraba un home  singular, coido que atendía por Nemesio, aínda que no sei, que xa non lle poño cara, mais o caso é que o meu veciño tiña sona de ser máis versátil no uso do ‘carallo’ cá ninguén da contorna.                                                           


De cando neno, primeiro eran as vacas, que había que botalas para o monte e, se quedaba tempo, a escola, así que o señor Nemesio só deprendera o galego de afalarlle á Castaña, á Rubia, á Cachorra..., de maneira que non atinaba como xunguir o pensamento coas palabras, que lle saían pola boca sen ton nin son, véndose na obriga de tirar das virtualidades do “carallo” para tapar os ocos  da cadea da fala, como imos ver axiña na conversa co seu neto Luís, o ‘Pispilete’ de Madrid, que non sei que carallo maquinaba, illado coma un caracol con antenas, cos dedos nerviosos no W
hatsApp do teléfono novo do trinque, un LG L3 E400, 3G, nada que ver co neno Nemesiño, que antes fora o seu avó, compartindo no recreo os xogos de habilidade coa billarda e mais a puntería coas bolas dentro da buraca.                                           

–Ese chisme tamén sirve para falar? –preguntoulle o vello.

–Pois claro, é un móbil Android 3G! –contestoulle o neto de Madrid sen erguer os ollos do enxeño multimedia.     

–Róncalle o carallo! –refungou  o vello. 

–Avó, non é ningún chisme, que vén con pantalla táctil, cámara 3Mpx, WiF... e mais outras ferramentas –tratou de explicarlle o rapaz as virtudes do celular, mentres teimaba co teclado WhatsApp.                                                                                                                                         

–Dálle, carallo, dálle…! –animouno o vello.                                                                                   

–O mellor que ten son as aplicacións…                                                                                           

–Se é como dis de aplicado, que aprende cada día algo, debe ser un invento de moito carallo...pregúntalle se mañá podo segar a herba ou no amencer vou escoitar o galo ronco polas chuviscadas?                                                                                                                                     

–Co Google todo está á man, aínda que peca de pouca memoria: se estás co Skype, non podes abrir o play; de navegar por Tuenti, non digamos, coa galería chea, non podes nin abrir o portelo do teu muro.                                                                                                                                      

–Ten carallo a cousa, non me estraña o que me dis: abrir un portelo nun muro nunca foi cousa doada, o que non entendo é que un non poda navegar por ‘tuenti, puenti’...ou como demo se diga.                                                                                                                                                   

–Avó, que Tuenti é unha rede social –díxolle o neto, rindo.                                                            

–Déixate de caralladas de redes sociais: unha rede é unha rede, de cáñamo, de arame ou de fíos de fibra sintética para apañar os peixes, eiquí no río Sil, en Vigo e mais en Pekín.                        

–O Bluetooth para as conexións sen fíos é unha ferramenta para moitas aplicacións...           

–Para, non sigas! cala co demo do blutú...! que xa estou hasta o mesmo carallo de escoitar tanta leria, agarra un sacho do sitio das ferramentas e vaime tornar a auga do regato para o lameiro do Roxedoiro!

–Pero, avó…!                                                                                                                

–Nin avó, nin nada…! Os que moraron nas tumbas de San Vitor non andaban con estes enredos de agora, traballaban só para comer e morra o conto, rematou a conversa o señor Nemesio, e disque o Luisiño, o Pispilete de Madrid, enfurruñado có avó de Sacardebois, pechou a boca, apagou o móbil, pegou nun sacho do sitio das ferramentas e tocouse o carallo camiñando pola estrada cara ó Roxedoiro.

martes, 20 de abril de 2021

A lingua e mais a fala

Eu fun nado no berce da Ribeira Sacra, na ribeira de Parada de Sil: “Árdelle o eixe, ribeirao!” E, mesmo, me chaman ‘campaneiro’ ou ‘fogueteiro’; pero non escoito nas aldeas que conforman a parroquia de San Martiño de Sacardebois de sermos os ‘ribeiráns’ do concello.

            Certo. Os xornais e mailos libros saen do prelo coa lingua pulida, como se outro galo lle cantara, estandarizada, sen engurras nin erros; académica e mais uniforme, porén ás veces, amosa fría ós ouvidos, sen chispa nin alma: “Socalcos de Doade, viticultura heroica dos ribeiráns” –intitula un xornal de Lugo–. “O doutor, mentres escribía coas mans, estaba dubidoso co diagnóstico: agorafobia, afasia, mutismo electivo...?”  La Región.

             “O pular céltigo, maquiador de penedos, paixós e ideas –escribe Otero Pedrayo– tinxido como o sol pinta a nuben, pola groria do xenio latino, universalizado nos brazos da crus. O rir ledo, agurgullante, sin o bafo da ferocidade xermana, a cada xeneración a curiosidade dos nenos maxinadores de universos, conten toda vida, capacidade de agardar, ialma nova non cangada por ningún carregar de civilización alleeira, arte eispresivo, insadisfeito, língoa matizada de alboradas e longos poentes ca confianza no derradeiro trunfar do esprito. Cultura galega, ancorada no peirao occidental pronta a aparexar un vento da térra pra fitar todo anceio human”. (Ramón Otero Pedrayo: “Terra, Raza, Cultura, Historia”. El Pueblo Gallego, 27 de xanciro de 1933).                        

A xente deste alpendre da ribeira, en troques a don Otero Pedrayo, engaiolada coa fala, segue cos dicires de antano coma un veciño fala a outro veciño, esquecendo arreo a normativa imposta dende un despacho que se cre co dereito de usar a tesoira para cortarlle as ás da expresión que voan ceibes na fala:                                                       

“Ai, Benedito, mira, vaime paseniño, non me emporcalles a viña, arroma esa terra cara arriba nos beirís dos pataos; logo, ténsame dous fíos de arame polas estacas de pao, malo será que me veña unha carallada do ceo que me deite as uvas na lentura do chao. E move ese corpo, anxo bendito!, que a xeira amosa verde: estes enredos, abofé, non son xeira de moitas maos, que non estamos no verao coa sega da herba nin cae o san Martiño coa matanza dos marraos, que para as faenas de moito barullo, arranxo o almorzo aos que son meus irmaos...” así falaba o señor Isidro de Viana.

Sonche cousas dos enredos e xogos da nosa lingua romance, dada a súa versatilidade e mais a riqueza acumulada, herdeira do latín: dos niveis e dos rexistros, das situacións e dos contextos no acto da fala.

martes, 13 de abril de 2021

O poder do silencio

Toque de silencio
A xente importante, con creto de seu, adoita falar pouco. Buda leva un feixe de anos, controlando a metade da humanidade sen falar ren; Deus falou unha vez, mais van xa 2000 anos que continua sen abrir a boca; a Esfinxe de Gizeh aí está plantada, hierática, sen descubrirnos o seu misterio. O silencio é figura en música e puntúa na escritura; un suspiro da alma escóitase dentro de ti, de te illar dos ruídos, poderías escoitar o fluír da túa vida e, mesmo, o falar da natureza como o lene murmurio das follas das árbores.

Hai xente que fala cos ollos, cargando a cella, sen abrir a boca. Outros falan e falan sen parar, dando voltas e máis voltas á roda da conversa, mais, ó final, non veñen a diciren nada aproveitable, só xiros de palabras viciosas, baleiras de contido.

 Os oficiais do exército teñen as cantinas separadas da tropa co gallo de conservaren o halo da autoridade das estrelas de seis puntas. Os xenerais non acoden ás cantinas: é a soidade dos mandos.                                                                                                                                                                           

–Pode gardar silencio –lee o policía a un detido, coma un dereito. Ó longo da historia, as malvadas máquinas de aplicar tormento nas cadeas, nos calabozos e comisarías duns e mais doutros; o lume, a tortura psicolóxica, todo valeu para entraren na intimidade das persoas, caídas en desgraza, e roubarlles o silencio.                                                                            

–Pois eu quero falar! fala, se queres, porén se o que dis hoxe, o cambias mañá ou se os teus feitos non van acordes co que proclamas, arruínas o teu prestixio de home de palabra, derivando nun pobre tarambaina. Coida que, ó falares, saen fóra as túas debilidades, cuspindo palabras vas perdendo a credibilidade de teu, mais has de saber que o inimigo anda ó asexo.


Non te estás vendendo ó demo coma as pitas que cacarexan, despois de por un ovo, triunfantes do milagre, pero que, ós poucos vai acudir o raposo, e por lingoreteiras coma ti, van a perderen os ovos e, quizás, a vida. Cando falares, coida que as palabras sexan mellores có silencio, como está a dicir o proverbio hindú. Escoita, pensa e mantén pechada esa boquiña, que o peixe morre pola boca: mellor ser rei do teu silencio que escravo das túas palabras.        

xoves, 8 de abril de 2021

Galego, no mellor sentido

A palabra galego, como Galicia, soan a calidade: marca con garantía dos produtos que dá o noso mar e mais a nosa terra; poderíamos nomear as mellores firmas da moda e maila industria téxtil, punteira no mundo, por poñer un exemplo da iniciativa empresarial dos galegos, que son capaces de levantar un imperio partindo da nada.

Logo está a oferta turística de calidade: as Rías Baixas, Santiago, o percorrido polos mosteiros románicos da Ribeira Sacra; a cidade de Lugo coa mura romana; A Coruña, unha das cidades máis bonitas do norte de España; os balnearios de augas termais de Pontevedra e mais en Ourense; o turismo rural para os amantes da natureza: un paraíso para ollar, sentir e repousar. Estas son só algunhas das estampas turísticas da nosa terra.

Por outra banda, hai que subliñar os fogóns da cociña galega, un galano para os amantes da boa mesa regada cos viños brancos exquisitos, sen esquecer os tintos, e atendidos por xente amable, respectuosa e familiar. Un lugar para volver un ano tras outro.

Esta postal da Galicia non foi cousa de xente parva, nin veu así coma quen di por xeración espontánea: foiche cousa de nós, porque en tal niño vive tal paxariño.

Os galegos estamos orgullosos do noso. Señora deputada, ser galego é un privilexio. Preste atención: unha única acepción aparece no último Dicionario publicado da RAE na entrada de 'gallego': "natural de Galicia".

Está vostede  ancorada  no pasado, volvendo cos estereotipos da España de hai más de 150 anos, de cando os 'galegos', os vascos, os asturianos, os estremeños, máis pobres, saían a buscaren a vida polas novas terras transoceánicas. O nivel sociocultural dos españois de hoxe en xeral, e dos 'galegos' en particular, non ten nada que ver coa xente de finais do século XIX. Xa non queda nada daquel 'gallego' pobre e pailán.

Vostede di que non sabe se estamos a subir ou a baixar unha escaleira?, mais de quen é a culpa? Por que no olla onde miran os bicos dos nosos pés? nós pensamos por onde queremos camiñar, cousa que vostede non o fai cando bota a lingua a pacer. Se en algúns lugares de Sudamérica a palabra 'gallego' ten, ou tiña, a acepción de parvo, saiba vostede que por alí tamén chaman 'salvavidas' ós galegos, por considerarnos un bo partido para as mozas daquela banda: onde haxa un 'galego', hai negocio. Ademais é de todos coñecido que a expresión 'gallego' en Arxentina, e noutros países de Sudamérica, espalla o significado a tódolos españois: polo que vostede, nestes países, tamén sería unha 'gallega. ( Na acepción máis pexorativa que lle cadre, que é a que se merece).

Esquézase de nós! Non veña por aquí a rañar uns cantos votos ós galegos, que non somos tan parvos, como dá a entender coa súa falla de sentido político.

Miña señora, recapacite. Un consello lle queremos dar os galegos dun e doutro xeito de sermos: non substantive nas entrevistas e mitins os adxectivos xentilicios: 'galegos', co depende; cataláns, rañando os cartiños; vascos, con seu factor RH peculiar. Aprenda o poder do silencio dun político. A estas alturas, aínda non se decatou de que España é un país diverso, habitado po españois, iguais en dereitos e deberes; porén, diferentes. De continuar deste xeito de pensar, vai atopar a porta da súa parroquia atrancada, pois a bisagra, da que tanto presume, con tanto exabrupto e esgallo, vaille crear ferruxe: o tempo pon a cadaquén no seu sitio.

  

mércores, 31 de marzo de 2021

Unha raposada

misanimales.com
Vén, Marta, onda min!, que hoxe toca o conto da raposa. Escoita. O can ladra, a curuxa aturula a cada pouco, empoleirada na súa galla; o pai, o teu bisavó, abre os ollos e prende o candil, axiña sae á galería do patio, refungando unhas palabras:                          

        –Quen  anda aí? que  pasa, por que ladras, Troski? O señor Isidro quedou na galería un anaco a escoitar o silencio naquela noite de estrelas: o can agora permanecía calado, canso pola pedra do sono; só a curuxa está a berrar no alto do piñeiro da adega, rompendo o silencio do repouso noitébrego a intervalos cada vez máis dilatados. Noite de luar, fría de xeada, que cubría de branco as pedras do patio.                                                 

        –Que foi, que está a pasar? –preguntou  a túa bisavoa.                                            

        –Nada, non pasa nada, a curuxa que berra de frío –contestoulle o meu pai, acochándose outra vez no leito.                                                                                       

        Á mañá cedo, a nai baixando ó patio para muxir a Cachorra, viu calquera cousa estraña fuxidía polos recantos do alpendre. Entón, o Troski recordou e púxose a ladrar coma unha fera, malia de chegar serodia a súa resposta de can gardián.                              

        –Que desgraza! o raposo, o “zorro”...! ai miña nai querida...! –berraba ela, chorando os sete chorares, mentres abría o portalón do patio.                                      

        –Que pasa, Lolita?  que é o que pasa, muller? –demandaba, inquedo, o meu pai debruzado nun bastidor da galería do patio.                                                                            

        –Matounas todas! o raposo entrou e matou tódalas pitas do poleiro –contestoulle, mostrándolle unha galiña alobada das fauces do zorro que levaba colgando das patas. Moi anoxado, o teu bisavó, Marta, colleu un cesto e foi metendo, dunha en unha, as galiñas esparexidas no chan do patio, mentres bisbaba entre dentes: ‘O cabrón do raposo matounas todas; xogóunola ben o condenado!’                                                          

        –Quen é máis valente o galo ou o raposo?, preguntou Marta. O raposo non puido co galo que escapou da morte: alí estaba empoleirado no alto do tellado da casa, correndo de acó acolá, abrindo e pechando as ás, para que lle saíse o medo do corpo.                      

        Pasados uns días, no intre de abrir o portón do patio da casa, a túa bisavoa atopouse outra vez co fociño afiado do raposo:                                                                               

        –Bos días, miña dona, mire que lle diga, ten máis pitas...?, díxolle a raposa así polas boas. Andaría eu polos nove anos, gustoso de acompañar a miña naiciña onde for coma un poliño detrás da pita choca; axiña, apañei unha puñada de coios e dispúxenme a correr tralo raposo como resposta á súa impertinencia. O larpeiro fuxía botando chispas, varrendo co rabo o camiño, asemade miraba de esguello para esquivar os coios que lle guindaba disparados coma unha metralleta. En arribando ó Rouso por riba do Cabildo, perdino de vista, mais axiña comezou a berrar rubindo cara á fraga do Covelo. Logo parou para dicirme coa retranca de seu, subido no alto dun penedo: “Eh, ‘Calcaterras’, non peches a porta do poleiro coa tranca nin lle corras o ferrollo, déixaa só arrimada, así como quen di, entornada e se queres atada con tres pallas, deica o cu da media noite, pois, cando prendan a luz os vagalumes dos camiños da fraga: verei eu máis claro como trincar ó chulo do teu galo.”

 

 

 

venres, 26 de marzo de 2021

La palabra frente a la espada


(Amiga, amigo para artellar un conto, sexa oral ou escrito, o maxín vai e vén na procura dun contexto que sexa acorde co discurso narrativo da palabra…, como ti e mais eu somos bilingües, o artigo de hoxe irá en castelán, espero que non che importe). 



“Quitemos la piel a la palabra”, como dijo Saramago. La palabra articulada, oral y escrita, quizás sea el rasgo más significativo que diferencia a nuestra especie del animal bruto: el verbo se hizo carne y habitó entre nosotros. La palabra surge como atributo de nuestra condición: el hombre es un animal político, un ser sociable como ya apuntaba el filósofo. Con la palabra, conformamos nuestro pensamiento y, viceversa, el lenguaje va moldeando nuestro intelecto: el habla es un reflejo de lo que somos y sentimos. El lenguaje se copia por el oído, se articula y se multiplica en la cadena hablada, adaptándose al canal y al contexto del acto de la comunicación: las vivencias del emisor y del receptor, acumuladas en el devenir del tiempo, van quedando codificadas como bagaje del saber decir y del criterio, más o menos acertado, del opinar: expresión y contenido del lenguaje.

Vamos a desgranar la palabra de la cadena hablada en distintas situaciones. Entre otras potencialidades y virtudes, la palabra articulada está dotada de gran versatilidad: con ella, podemos seducir y dominar voluntades, infundir alegrías a un desgraciado, atemorizar a un soldado y embaucar a un jubilado con palabras malabares de rentas subordinadas o con triquiñuelas de contratos preferentes.

 Pero hay más: con la palabra se crea el mundo mágico de un niño, se consuela a un enfermo, se confiesa un pecado, se condena a un reo, que tiene el triste privilegio de decir la última palabra. Con las palabras, nos saludamos y despedimos, nos declaramos en el amor y rezamos un padrenuestro. Pero también podemos decir buenas palabras, las que salen muertas por debajo del cielo de la boca; soltar la lengua a borbotones palabras vacías; palabras musitadas al oído, hueras, palabras falsas, frías, aparentes, ambivalentes, ambiguas o medias palabras; palabras libres, palabras ociosas, palabras sesgadas; palabras disparadas: ‘¡Qué se sienten, coño!’ y la palabra que lame la espada: ‘¡Quietos todo el mundo!’ en el Sancta Sanctorum del verbo.

Palabras mágicas, palabras gruesas; picantes y santas; de oráculo, palabras al aire y palabras clave. Palabras mayores, palabritas, palabras preñadas e hipónimas (‘las palabras que quitan el hipo', sería su greguería), palabras de honor, palabras de rey: ‘¿Por qué no te callas?’ y palabras llanas: ‘¡Lo siento mucho!’

 Hay hombres y mujeres de palabra: palabras que van a misa y que firman un contrato. También los hay sin palabra, o sueltan sus palabras sin peso ni sentimiento, que se las lleva el viento de ligeras, que dicen y desdicen lo que dijeron: donde dije digo, digo Diego. Y también palabras taimadas de raposa, de portavoz con sentido diferido que se enredan en un bucle de apuntes manuscritos comprometidos y medias palabras que se filtran por un plasma, que las mejores palabras son aquellas que están por decir; cuida que tus palabras sean mejores que el silencio dice un aforismo chino.

Atracón de palabras digitales que vuelan por el aire de los WhatsApps; palabras cazadas saliendo por la mirilla del espionaje. Palabras, brotes de la primavera árabe: la palabra frente a la espada.

sábado, 20 de marzo de 2021

As vacas non son verdes

Neoteo.com
Acabo de regresar de Galicia. Quince días de vacacións no concello de Parada de Sil. No solpor, pola fresca, pasaba o tempo de parola cos meus veciños.
                                  

        -O Bailarín: Malia que Manuel Rivas fale dun millón de vacas, xa non se ven pacendo nos lameiros, nin se escoitan as chocas nin as campaíñas, repenicando tilín, tolón, nas corgas nin nos pasteiros á beira dos regatos.                                                                      

        -Isidro do Val: Pois, habelas hainas; estanche nas granxas quietas como enlatadas: clasificadas cun código de barras, inseminadas polo veterinario e medicadas, emporiso seica que se está a rumiar unha rebelión de vacas.                                                      

       -Vaca Mu: Muueno, non botamos tantos eructos nin estamos a sopraren tantas flatulencias, como din os de Greenpeace. Non se viu tal cousa en moitos anos, certo levamos un tempo rumiando unha protesta, e temos cornos pra defendernos, ademais imos ver de abrazarmos ó hinduísmo: os peidos na India disque son recibidos nas rúas como aromas de candea.                                                                      

         -O señor Xoán: Galiza non a recoñece nin a nai que a pariu. A miña casa presumía de ter máis dunha ducia de vacas: a Gallarda, a Cachorra, a Marela, a Pulida... A burra atendía por Pelusiña; o can, por Troski; as pitas, por a poliña, a cacarexa, o cu pelado, a pita coxa...                                                                    

        -O Xosé de Coira: Os animais da casa éranche como da familia. O meu pai acostumaba facerlle cóxegas ás vacas no pescozo, mentres lles cantaba coplas cargadas de benquerenza: 'Ponte, Morita, ó carriño, con tento, de vagariño; anda, Xenerosa, abre as patas e dame o leite para as papas dos nenos;  ás veces, as vacas gustaban tanto dos aloumiños do meu pai que, só ventalo na porta da corte, lles pingaba o leite dos tetos, aínda que eu non sei se tal conto foi certo.

xoves, 11 de marzo de 2021

Onde vas, Barrabás?

La mesa de Dómine Cabra (Redalyc.org)
“Es mi deseo que cosas tan señaladas y por ventura nunca oídas ni vistas vengan a noticias de muchos…”–limiar do Lazarillo de Tormes”(1554). Barrabás seica naceu nunha aldea de Chandrexa de Queixa; fun coñecedor da súa andaina por boca dun home que percorría dúas veces ó ano as aldeas da ribeira do Sil, pedindo un prato de caldo polas portas na altura de andar eu coas vacas para o monte, vai xa un feixe de anos, claro.

            Contoume o vagabundo que o raparigo entrara tarde no Seminario de Vista Fermosa de Ourense retido en axudar ós pais coa facenda: coa mesma, os compañeiros de 1º de latín, aínda lampos, deseguida o alcumaran “Barrabás” polas barbas de chibo que lle saíran no queixo de rapazolo. Mais un día, no silencio do refectorio, mentres cataba o alfabeto do latín nunha sopa de letras, considerou que non acharía acomodo para oficiar de crego en compaña do nome de ‘Barrabás’: ‘dime con quen vas e direiche o que fas’; vocación que leva engadidas as pexas que frean as inclinacións da carne; só con pensalo, entráballe fatiga no corpo: toda unha vida coa faciana maquillada de risiña cínica de cara á freguesía, estache bo o conto: eu, un cura...nin tolo! Obrando no caletre, achou como vía de escape do alcume, que o perseguiría de por vida, non loitar a contracorrente, máis ben unirse ó inimigo, tirando pola vía máis doada de obrar como ladro: Barrabás e ladro van de ganchete; imos ver, dicía para os seus adentros, se un tarabelo que anda de esmorga vai e tira do refrán: “Onde vas Barrabás que cousa boa non farás?” 

A consonancia das rimas cadran a dereitas: así que, mellor ser un pícaro de novela realista que verse no retrato dun falso dómine Cabra, pensou o seminarista con moita razón.

mércores, 3 de marzo de 2021

O mestre substituto

Don Antonio Carreño, Brown University.
Daquela, na ribeira do Sil, os tempos de touciño, do leite mazado e de ‘cala e ponte teso’ ían indo preguiceiros: a paso de boi. Unha xugada de vacas, posta ó arado romano de pau de freixo, vai ferindo a terra dunha leira, máis pequena que grande, do couto do mosteiro de Santa Cristina: o Barrabás vai sumando regos, un ó canto doutro, dereitiños coa caligrafía dun mestre rural: Vaca, vén, top! ei..., ah! anda, Marela, queridiña, vai ao rego. Terra con lentura sementada de miocas, almorzo para os pardáis, para as lavandeiras e para as merlos... vaca, vén, top! ei..., ah! A iso da media mañá, Barrabás dáse un respiro para enlear un pito, co librito e mais o paquete de caldo, que le gusta tanto a cerimonia  como o tabaco, e logo mollar a palleta co corno cheo de auga fresca da fonte da ninfa Sálmacis: por estes lares, bautizada como a fonte das Figueiras. Despois dun bocado, retorna o irmao do Tres cun canciño encollido na cunca da mao dereita e, coa outra, vén facéndolle aloumiños no carrelo, polo que o canciño ri alegre, mostrando dúas fileiras de dentes, branquiños como a neve.  Como tódolos anos, coas primeiras chuviscadas do outono, abofé que a terra das leiras do Couto está lista para recibir a sementeira dos nabos. Certo.                                   

Comeza o curso escolar. Unha restra de nenos de Castro, uns co bico engurrado coma mouchos; estoutros, en troques, alegres e rebuldeiros como as lavandeiras e piscos agardan a que se abra a porta da escola unitaria; mentres, as nais aínda de bo ver, están, dálle que dálle, ‘lavándolle a roupa’ ó novo mestre: disque, ademais de galán con aire de señorito que vén de fóra, sen embargo é paisano de Parada.                                                                                                                                                          

Deseguida, asomou o nariz dun Seat 600. Do coche branco, baixou un mociño larguirucho e fraco, peiteado cunha raia tirada a liña, pulido de vestimenta, e mais nos dicires, cunha valixa de coiro preñada de libros, colgando dunha mao, vén enfiando o camiño cara á escola con derreados andares por causa dos libros, os cales van pesando cada vez máis no bagaxe do novo mestre. Era aquel home, case que imberbe, un mozo culto e refinado, que sabía escoitar, mirando ós ollos dos paisanos e mais de quen for,  disque tamén falaba latín mellor cós cregos, antes da mili seica estudou en Castela e notábase nos seus dicires, articulando as palabras todas de seguido sen se trabucar co galego: serenidade intelectual, que xorde como lene aura, tanto da meditación das Sagradas Escrituras como da lectura asidua, e repousada, dos clásicos do Século de Ouro.

Troco, o can do Tres, saíu ó seu encontro con dous ladridos de advertencia para pararlle os pés ó profesor intruso. Despois de cheiralo con tento, dando unha volta ó seu redor, sentou de cuartos traseiros diante do mestre, co gallo de cobrarlle o fielato da equipaxe.

–‘Neste couto non se xoga cos cartos, nin ós cans nin ás cadelas: neste lar da ribeira, de pouca habenza, os libros cámbianse por pan, que primeiro é manducar que estar a matinar filosofas’ –díxolle Troco, o can orfo do 'Tres'.

–Vaite, Troco, fuxe de aí!, non amoles ó señorito; como baixe, collo un cantazo e chímpote, mecagoná..!, berrou o Barrabás de Castro, irmao do Tres, home de cando en vez de cara amarga, coma de ferruxe de esforzado ferreiro, dispensando, debruzado no peitoril da cociña, a piques de lapar un prato de papas de fariña milla que estaba arrefriar na ventá. 

            Axiña, o mestre pousou un bocadiño, meteu a man no peto da chambra, sacou unha chave, furgou con ela na pechadura e a porta da escola quedou aberta de par en par: c'est la rentrée. Foi a primeira escola para don Antonio, por entón mestre substituto; hoxe, Catedrático: leva anos xubilado da Brown University.

xoves, 25 de febreiro de 2021

Os lobos, que veñen os lobos...!

National Geographic
Os 'lobos' de hoxe andan ceibes polas aldeas de Caldelas: un home, coroándolle a cabeza a neve dos anos, seica se atopou no camiño de Espiñas con tres lobos: disque parecían figurantes  para un film dos canis lupus bípedes, lobishomes, licántropos, lobos de xente ou como demo se diga. Por estes lares desta terra vaciada de xente, ovellas hai anos que as levou o demo; as pitas, tamén voaron, mal como puideron; coellos, non sei, pero vellos aínda quedan un mangado deles ciscados polos vilariños da contorna. Lobos, coa denominación de orixe canis lupus, xa non se ven dende hay anos, porén de cando en vez outros lobos sucedáneos aparecen, un que outro, polos rueiros por ver de trincaren algún vello descarreirado.


Unha tardiña, amosaron os falsos lobos perante a un coitado vello que ía indo paseniño de Fiós a Espiñas, mentres sumaba unha puñada de euros aforrados da paga, multiplicándoos en pesetas, recendendo ó seu redor carne de cristián para os lobos.

–Imos ver –dixo o lobishome máis vello: Aí tedes manduca e comedela, hai que morderlle os cartiños que garda o vello na faldriqueira.

–Os lobos que viñan cara min –comentaba o vello no faladoiro do atrio– cos dentes regañados axiña haberían de fuxiren co rabo entre as pernas, de probaren a menciña dun estadullo que non puiden agarrar dun carro e, parvo de mín, un dos lobos, listo coma un allo, por arte malabar, falándome en cristián, ripoume nun tris os cartiños do peto da faldriqueira que gardaba para para arranxarlle uns feixes de herba para a Linda e mais a Castaña, que me ofreceu un veciño, neste duro 'inverno' de neve callada nos eidos. 

O vello dos Fiós quedou no medio do camiño a velas vir coa faciana debuxada de momia asombrada, como se lle arrearan, así polas boas, un sopapo no queixo, ollando ó lonxe a capela de Triguás, que remedia as dores de moas.

–Os lobos vanse arrimando a ti, como tal cousa, en nun descoido danche unha trabada– explicábase o vello para os seus adentros na escuridade da alcoba, que seica perdera a fala de cristián nun suspiro por causa dos ollos magnéticos das feras.

O psicólogo clínico bailaba dubidoso co diagnóstico, agorafobia ou mutismo electivo: o derradeiro avó dos Fiós, xa no 'inverno' da súa vida, enmudeceu na fala, mais coas vacas e mais co burro seica falaba coma un descosido. 

–Que xa non hai lobos, avó! –dixo Marta cos ollos abertos coma pratos. 

–Habelos, hainos, aínda que os de agora veñen disfrazados de compadres.  

–Pois, que os recaden no Foso do lobo dos Torgás! –rematou a nena con razón.

E, como resultas do encontro cos lobos, disque o señor ‘Inverno’ dos Fiós, disculpando, fixo mutis polo foro moito antes da caída da folla, vivindo, sin vivir, illado nun pucho de la, nun verao sen sol, na caída da candea dos castiñeiros.

venres, 19 de febreiro de 2021

Don Froilán, outro porco de pé

Froilanciño, de cando estaba a andar a catro patas, xa gustaba de fozar no bulleiro dos camiños nos días de choiva e de se meter na arca dos farelos os días enxoitos, onde gozaba abondo envorcallándose na fariña coma un bacoriño.

Anos despois, de seminarista, ascendeu a porco de pé: nos días de solta gustaba de acudir á beira dos alambiques nas noites de destila coa fin de encher o fol co viño novo acompañado de figos pasos, e de aparvar a mente chiscando na augardente que estaban a destilaren os potes coa monotonía que é de seu.

Polo día asistía ós cregos da bisbarra, cantando algún responso nos enterros e cabodanos, pensando na comedela que había de vir despois na casa do finado, que deixara a mesa posta antes de morrer, avisado pola curuxa.

Xa de crego, coido que en Cristosende, non perdoaba ir de fartadelas ás festas nin de acudir ás bandulladas nas matanzas das casas con fachenda, onde comía e bebía ás bocas cheas, colorado e babexando coma un marrao. Na sobremesa, xa chispa, era dado a falar de mulleres, esquecendo a súa condición de célibe, sacando a súa lingua de camaleón de cando en vez para relamber os reguiños de graxa que baixaban, paseniño, esvarando polas meixelas, zumegando o unto deica escorregar polas engurras que conducían ós buratiños das comisuras dos beizos. De tal xeito que a manteiga que estaba a destilar entraba outra vez no circuíto do pote do seu bandullo, volvéndose a repetir o proceso da destila, polo que seica fora contratado por Normaderm para os ensaios clínicos dos novos produtos esfoladores de peles graxentas, así que o seu traballo en adiante consistiu en encher o bandullo unha e mais outra vez, que os técnicos estaban feitos uns lobos, para logo suar os lípidos e aplicar as novas cremas de limpeza e comprobar os resultados en táboas estatísticas.

Don Froilán, xa vello, ascendeu na súa carreira de cura porco, dispensando, a arcipreste marrán na nobre vila de Castro Caldelas. (Unha homenaxe a Vicente Risco). 

domingo, 14 de febreiro de 2021

O Tres

Viquipédia

Troco, o can orfo do Tres,
corría como cacho nun cribo, sen acougo, de acó acolá polo dédalo de carreiros e mais canellas que parten de Fondodevila deica ó mosteiro de Santa Cristina á procura de ‘Ítaca’: a compaña agarimosa do Tres. Moi amigo, o Tres de Portela, de quentar o caldo de nabizas no trespés da lareira e de triunfar en copas: en tres copas de viño antes do almorzo para entrar axiña, coa lingua solta, en debates de rango metafísico co ‘Inverno’ dos Fiós na hora do vermut, ó pé da barra da cantina do Pepe, encerellados co tema recorrente das bondades da demouca dos carballos. Desto aínda rebulían os nenos nas escolas e, á tardiña, nos carreiros tralas vacas, roendo unha onza de chocolate Casares de Teimende, dando sentido e futuro ás parroquias de Parada de Sil.

O Tres fora criado con papas de fariña milla, como todo fillo de veciño, nacido nun berce de familia de pouca habenza, logo medrara como o pan a medio cocer, feliz á súa maneira, iso si, malia que todo lle parecía enguedellado ou desenfocado dende aquel día que quedara a media luz, chosco dun ollo, por causa dun esbirro endemoñado que lle viñera do fol de debaixo do peito, mentres andaba a ripar tres mangadiños de herba para as tres ovellas churras, encerradas nun cortello; no alpendre, mentres, tres pitas co cu desplumado, aterecidas de frío, cacarexaban polo baixiño.

Entre as fazañas do Tres, que arreo se contaban nos faladoiros, están a de trincar tres copas de augardente; de prender co chisqueiro tres pitos á vez, dous no nariz, e mais doutro nun recanto da boca;  enlearse en disputas co misterio de Deus uno e trino; que retornara da emigración manco, despois de traballar no restaurante Aux 3 Suisses, con só tres dedos nunha mao; seica gustaba presumir de delfín de Neptuno, co seu tridente, cando acudía en soños como seareiro á ribeira do Manzanares de Madrid; o dedo ‘escachapiollos’ e mais o mainiño, dicía que lle quedaran machicados no perfil da porta da cámara frigorífica do restaurant calvinista, a quen servira tres anos escravizado nos fogóns da cociña, dando mecha á fondue dos ricos.

Tres anos en Genève, compartindo alcoba con tres sicilianos, que tres eran tres porcos de pé –Dago, Fiorello e mais Silvanio– e ningún deles era bo; emporiso, un día marcado no calendario, volteou á terriña co dereito gañado á xubilación, a seguir amontoando cartiños sen traballar, en compaña do can Troco de tres meses, a piques de chegar o Tres á perfección de tal número cabalístico, porén un mal día finou, por un erro de cálculo no xogo de tres en raia coa teimada parca que viñera como cada ano, na rebusca da castañeira, a cobrar a maquía dos vellos da ribeira do Sil. De aí o alcume de o Tres, con perdón, que de certo lle cadraba.

xoves, 11 de febreiro de 2021

Flores chorimas

flickr.com
Á meiga de Requián (Parada de Sil), fermosa aldea preto dos Fiós, onde moraba o señor 'Inverno', pegoulle tal golpe de risa que, mesmo, lle houberon de pingar as catro moas que lle quedaran abaneando nas enxivas, mirradas polo paso dos anos, como caen as castañas dos ourizos no souto de San Andrés, a mediados do outubro, mentres o viño novo das Albeanas, do cerengo de San Adrián ou, embaixo, no Outeiro está a soprar burbullas: cantigas da colleita que alegran as adegas dos ribeiraos de Sacardebois.                


    
        Disque a vella de Requián, un día marcado no calendario, fixo dedo a un veciño de Forcas que transportaba no sollo dun carro, turrado por unha parella de bois, unha carga pedras de mármore co gallo de arranxarlle un nicho á súa nai que estaba, a pobriña, a piques de finar no mesmo xergón floreado, recheo de la das ovellas a casa: la lavada, vareada, cardada e posta ó sol cada dous anos, moi propia para quentar o corpo nas longas noites de inverno, foi cargando de nenos a barriga da Florinda, saíndo cara adiante, un tras doutro, até sumar unha ducia: “Non quero máis fillos, non xa!”, refungaba a muller mentres daba golpes coa vara de castiñeiro bravo na la esparexida ó sol na corga de cerca...“non te me repoñas, eh! que máis pare unha coella” –lle dicía Benigno, o seu home, o cal, malia de aparentar pouca figura, seica estaba dotado de corna de boi grande, tamén padecía un xeito raro de empatía física: cada golpe de vara que daba Florinda para airear a la do xergón, Benigno queixábase, dando laios: ai! ai! ai!, mainiño, muller!, mala pécora! para!, que me doe abaixo.

   A vella de Requián, as codelas non as quere, o miolo non llelo dan, pola contra quedara ceibe dos abrazos dun home, malia que for un monicreque: chuchada e desdentada ela, polo paso dos anos, houbo de afuracar o panciño co furabolos para comerlle o miolo no recadén do carro, gustosa de escoitar, mentres comía o pan mol, o seu cantar queixoso.

            Unha mañá, axiña de persignarse ó pé do peto das ánimas de Teimende, saíu cara Forcas: en Espiñas, debruzada na parede dun valado, botoulle un aturulo á ribeira do Sil; en Forcas, ollou en fite o cruceiro, chorando bágoas porfiadas dos ollos, mais o Señor seica descolgou unha mao do cravo de pedra para facerlle un aloumiño, reconfortándoa dos choros.

            Preto da igrexa de Forcas, andaba por alí mexendo, facendo que facía se facer ren, o crego da parroquia, remangado de camisa.                                   

       –Meu Deus, que cousa máis fea, o cura vestido de home! –díxose para os seus adentros, antes de baterlle a queixada co tatexo de seu, perante ó señor abade que saía dunha caracocha do souto, preto do sagrado, onde entrara para aliviarse, mentres gardaba, co meneo de seu, 'o pito vichelocrego' dentro da súa gaiola.

Logo, tirou cara ó Mao. Ó abeiro do arco da ponte de Conceliñas, foi quitando os refaixos encebolados, un tras doutro, para as ablucións parsimoniosas como meiga que se purifica unha vez por san Xoán; cansa da liturxia para a viaxe, rematou a andaina polo canle da fábrica vella, agora inzada de flores chorimas deica deitar nunha tumba en San Vitor que lle cadraba coa ofrenda do pan encima do corazón, fatigado, cubrindo o corpo amolecido con ramallos de flores chorimas coroadas ó redor do pescozo con campaíñas de estalotes.

Entón, tras dunha luz amosou San Vitor no alto do penedo onde se erguía antano a súa capela. Axiña, dun brinco, baixou onda  muller, que se dispuña partir para a outra banda, a pecharlle os luceiros prendidos, mirando o ceo: ós poucos, o ollo do luar enfocou a antiga necrópole; as fervenzas do canón do Mao calaron: o manto da noite foi cubrindo de quietude o camposanto.

No cumio de San Lorenzo, a unha carreiriña de can, o cenobio de San Adrián; embaixo, no Mao, a fábrica da luz coa pasarela que enfía con Barxacova; enriba,  Cristosende: un triángulo máxico da Ribeira Sacra, cabalístico do número tres.