Gratis total: unha homenaxe a Eduardo Galeano, escritor.

Xornal de Galicia | Miércoles, 03 Febrero, 2010 - 08:24

Gratis!

Palabra que debería formar parte da ladaíña da Igrexa. Pola megafonía do Corte Inglés, a Catedral do Becerro de Ouro, escoitaríase o rosario de compras: viaxe gratis a Cancún, ora pro nobis! Carro de compras finde,ora pro nobis! Moda gratis, xa é primavera no, ora pro nobis!

Cantos fregués, meu Deus.(Espero a gratitude do Corte Inglés pola publicidade: gratis total).

A entrada desta palabra habería que sacala do dicionario e metela na Biblia. Ou erguerlle un monumento. Ou fundar unha Igrexa, unha palabra sagrada que chamaría a unha manchea de devotos. Descontando ós ricos que non son da nosa devoción, porque se aburren se non compran, cando non están a apañar máis e máis cartos, roubando a plusvalía que é dos traballadores,como estaba a dicir Carlos, o Marx dos comunistas.

Aínda che deben ser ben infelices os ricos pobres, mira que mercar cousas só para abri-lo paquete,o paquete das compras, claro, se non queren pasar polo trauma do psicoanálisis a remexer no seu,curriculum vitae.

-Vostede o que ten é eurolitis,di o psicoanalista.

-Que non me van os riles, quere dicir o Dr. ?

-Non, ho, os riles van indo. Trátase dunha enfermidade que só afecta a unha puñada de persoas.

-E logo, quen son? -pregunta o rico tocándose o bandullo.

-Os que andan no mercado.

-Na Praza de Abastos, preto das Burgas? -di o preguntón estarricado na cama da consulta.

-Queee..?

-Vostede é rico en euros, pero pobre de entenderas; un rico, pobre de mente, que non as apaña no aire, porque pasa a vida ollando onde apañar máis cartos ollando o chan coma un porco marrán na rebusca das castañas no souto da Porcalla. Parece vostede un saco sen fondo ou un cesto culeiro de apaña-las uvas co cu estragado e podre (o cu do cesto).

Veña cartos por aquí, veña cartos por alá (coida que 'alá' vai con minúscula, non sexa o demo que os mouros...).

Lembra, papón, pecha os ollos e deixa percorrer o teu currículo: os xogos coa bolsa do pan de persoas pobres, especulando no mercado do Ibex 35, protexido de guantes brancos para non deixar pegadas, coa idea sementada no bulbo raquídeo de vivir para facerte rico, de empoleirarte no más alto do poleiro da revista Forbes, para poder cantar kikiriquiii!, dono do curral dos cartos de nós.

Coido que vostede, foi o Director de 'caiga quien caiga'. O Grand Wyoming das finanzas, o que soprou coma un fol na economía requentada, facendo estoupa-lo globo da especulación. Non?

Dígolle todo isto porque vai quedar vostede de pedra.

O rico, como estaba coa barriga chea, botouse a rir mentres pechaba os ollos á realidade dos feitos. Que lle digo que...!-berroulle o Dr. no medio do psicoanálisis.

A pel da cara que ten peca de dureza como a Pena dos Almorzos da Fraga do Covelo. Almorzos onde tramaba os sucios negocios. Ó longo da vida a enfermidade dexenerativa foi a máis. Do sacrolitis do rabo subiulle cara arriba a reuma polo peso dos euros, espallándose por todo a súa mala sangre, ruín. Mentres a morea de diñeiro medraba que daba gusto vela, vostede íase quedando duro como unha pedra dos montes ladeiros da Ribeira do Sil. O peso dos cartos, cada día que pasaba, íao minguando ata facelo bica-lo chan.

O home rico, que levaba un anaco sen dicir nin mu, quedou alí convertido nunha fría estatua xacente, pois había xa tempo que se lle escapara a alma da solidaridade. Na seguinte vida volvería en forma de porco de pé. Mirando ó ceo coa boca aberta, onde lle deron coa porta no nariz de aguia de rapina, por ver de pingar algunha castaña no souto do Frade da Caldebaixo. Castañas que vostede tantas deu, anos atrás, ós máis débiles.

'Sit terra levis', como dicían os romanos. Non! Mellor que as miocas che entren polas fosas de arriba e che saian polos buratos (burato) de abaixo, para que no seu camiñar fagocitando, rematen de comerlle as entrañas e mailo fígado de mala fel, onde gardabas tanta avaricia.

Agora vai vir Caronte coa barca para acompañalo á outra banda da lagoa Estigia, o reino de Hades, porque como se di no Novo Testamento: 'é máis fácil que un camelo pase polo ollo dunha pechadura que un rico entre no reino dos ceos'. Así que, ollo ó dato. Amén.

Os vellos non deben namorarse

'Os vellos non deben namorarse' teatro amater.

A caligrafía dun labrego de Parada do Sil

Tódolos días coa gancha ó lombo, coa aixada, en cadanseu ombro. Foron as plumas coas que estiven a escribir liñas nos eidos. Cincuenta anos trala gancha, repetindo a mesma xeira: quedando o seu mango gravado nas mans, encalladas.

Ó final, conseguín a caligrafía dun mestre, abrindo regos na terra, dereitos e aliñados, que daba gusto velos. Deberes que me deixou a escola dos meus pais: abri-los regos para a sementeira das patacas e do millo; outros máis pequenos para os nabos; arraxa-los arelos dos soutos, antes de pingaren as castañas; as caldeiras, na derrega dos lameiros; a cava, a renda e maila escaravella, nas viñas; cava-la horta para planta-las coias e mailas verzas de Chaves, no setembro; reguiños para as leitugas, tomates e pementos, no terreo do pozo. Arrinca-los cozos das uces, arromba-la terra cara arriba para face-las tuleiras nas searas dos montes ladeiros.

Traballei coma un arado, fozando nos terróns, onde agora medran os silveiros, mais, daquela, había que traballar e saber traballar.

A gancha formou parte dos meus brazos, agora de vello -condición do escravo- bótoa de menos.

A partícula de Deus

O home, despois de percorrer longas e escuras eras de vida na terra, sobrevivindo mal como puido ó frío e depredadores chegou, por fin, a gozar a corpo de rei dunha polis con auga corrente nas ágoras e acudindo ó teatro á tardiña, cando o sol ía baixando as orellas: coa especialización do traballo, dispuxo de tempo de lecer para o desenrolo das artes e inventa-la democracia; e mesmo para escoita-lo seu interior, mentres ollaba deitado cara ó ceo nas noites claras do sur, noites de luar, curioso e marabillado polos debuxos das constelación que están a coroa-la bóveda do firmamento, fabulando como lle habería de levanta-las enaguas á lúa que lle estaba a chisca-lo ollo, engaiolado como Sabina no escenario cantando rimas e por segui-las rutas das estrelas fuxidías que o chamaban como sereas cativadoras, inducido a navega-la odisea do espazo nun carro de prata turrado por catro pegasos, berrando a cada pouco mentres estaba a recorrer camiños de luceiros: ai, hoooo…! hai Alguén por aí…? Mailas preguntas dos filósofos, amantes da Sabedoría, ousadas criaturas, non atoparon interlocutor por ningures: quixeron interrogar isto e aquilo, perturbando o equilibrio do espazo infinito, coma se guindaren unha pedra á quietude dun lago que, de cotío, protesta sacudíndose nunha serie de ondas, espalladas en círculos concéntricos sucesivos, devolvendo a pregunta indiscreta ó emisor, á orela, por mor de quedaren as augas de novo sosegadas. Entón, xurdiron as teorías filosóficas, na procura da orixe ou principio da materia: que si o fogo, que si a auga, o ar, o átomo; daquela, outros sabios, máis prudentes non deron creto a ningunha delas: “canto máis sei, máis ignoro; só sei que non sei nada” –dicían os agnósticos. Foron os poetas helenos, como Homero –non hai pobo sen poetas– os que souberon glosa-los mitos para dar saída ás inquietudes do ser humano; respostas que, malia de naceren cun selo máxico, cubrían por entón as necesidades pobo heleno. Século tras século, na procura dunha explicación total e definitiva da orixe do Universo. Nestes tempos tan avanzados da ciencia, coas tecnoloxías do século XXI, co Gran Colisionador de Hadróns (LHC), antes o CERN de Genéve, coas mellores cabezas das universidades do mundo mundial, financiadas polos países máis ricos do planeta, buscan entre todos a partícula másica, coñecida como bosón de Higgs: enlaces perdidos, ata hoxe partículas escuras, que forman o burato negro que haberían de completa-lo modelo estándar da física, ás veces, chamada a partícula de Deus, simulando co choque de partículas do acelerador de 27 quilómetros de diámetro, eventos ocorridos durante o Big Bang, teoría que intenta dar unha explicación da orixe e expansión do Universo. De maneira que, o Principio de todo tanto se pode albiscar no ceo co telescopio espacial Hubble, como esculcando na terra, o espazo entre os átomos co microscopio Titán Cubed, dado que as pegadas do Creador do Universo, de habelo, están no máis grande e tamén no máis pequeno. Namentres seguimos nesta procura, sen acougo no espírito, unha pancarta segue colgada das puntas das estrelas: Demiurgo, faite ver! 

LA PARTÍCULA DE DIOS 

El hombre, después de recorrer largas y oscuras eras de vida en la tierra, sobreviviendo, mal como pudo, al frío y depredadores llegó por fin a disfrutar, a cuerpo de rey, de una ‘polis’ con agua corriente en las ‘ágoras’ y acudiendo al teatro al atardecer, cuando el sol iba bajando las orejas: con la especialización del trabajo, dispuso de tiempo de ocio para el desarrollo de las artes e inventar la democracia; e incluso para escuchar su interior, mientras observaba acostado mirando el cielo en las noches claras del sur, noches de luna llena, curioso y maravillado por los dibujos de las constelaciones que están a coronar la bóveda del firmamento, fabulando como le habrían de levantar las faldas a la luna que los estaba mirando con picardía. Entusiasmado como Sabina en el escenario cantando rimas, siguiendo las rutas de las estrellas fugaces que lo llamaban como sirenas cautivadoras, inducido a navegar la odisea del espacio en un carro de plata tirado por cuatro pegasos, gritando de vez en cuando, mientras estaba a recorrer caminos de luceros:¿Hay alguien por ahí? Pero las preguntas de los filósofos, amantes de la Sabiduría, osadas criaturas, no encontraron interlocutor: quisieron interrogar esto y aquello, perturbando el equilibrio del espacio infinito, como si arrojasen una piedra a las aguas tranquilas, que protestan sacudiéndose en una serie de ondas en círculos concéntricos sucesivos, devolviendo la pregunta indiscreta al emisor, a la orilla, quedando de nuevo las aguas sosegadas. Entonces surgieron las teorías filosóficas en la búsqueda del origen o principio de la materia: el fuego, el agua, el aire o el átomo. Otros sabios, más prudentes, no creyeron en ninguna de ellas: ‘cuanto más sé, más ignoro; sólo sé que no sé nada’ –decían los agnósticos. Fueron los poetas helenos, como Homero, los primeros que supieron glosar los mitos para dar salida a las inquietudes del ser humano; respuestas que, a pesar de ser mágicas, cubrían por entonces las necesidades pueblo heleno. Siglo tras siglo, buscando una explicación total y definitiva del origen del Universo. En estos tiempos tan avanzados de la ciencia con las tecnologías del siglo XXI, con el Gran Colisionador de Hadróns (LHC)-antes el CERN de Ginebra- con las mejores cabezas de las universidades del mundo mundial, financiadas por países más ricos del planeta, buscan entre todos la partícula másica conocida como bosón de Higgs. Enlaces perdidos hasta hoy partículas oscuras que forman el agujero negro, que habrían de completar el modelo estándar de la física; a veces, llamada la partícula de Dios simulando -con el choque de partículas del acelerador de 27 kilómetros de diámetro- eventos ocurridos durante el 'Big Bang', teoría que intenta dar una explicación del origen y expansión del Universo. De manera que el Principio de todo tanto se puede escudriñar observando el cielo con el telescopio espacial Hubble como observando en la tierra el espacio entre los átomos con el microscopio Titán Cubed, dado que las huellas del Creador del Universo, de haberlo, están en lo más grande y también en lo más pequeño. Mientras seguimos en esta búsqueda, una pancarta sigue colgada de las puntas de las estrellas: Demiurgo, ¡déjate ver!

Mouca de Sacardebois

Hai uns días escribín un artigo sobre a etimoloxía de Sacardebois: aldea fermosísima da ribeira de Parada de Sil, o meu berceonde me criei, estendida pola faldra esquerda que escorrega as augas no Sil, esparexendo cara abaixo os casares, a xeito de casiñas de monecas, ata bicar-las augas quedas do encoro de Santo Estevo, por onde asuca o catamarán. Entón, recibín un e-mail dun veciño que me preguntaba por a orixe doutros nomes curiosos do meu lar, como Mouca, A Casa da Culpa, Serradores.

Ti preguntas e eu respondo o que sei ou o que me parece, máis a miña resposta téñoa que dosificar por entregas, se non quero recibir unha reprimenda dos que mandan en La Región.

Nesta primeira achegada quéroche aclara-lo nome de Mouca. Mouca, como ti ben sabes, significa xorda. Recorda o dito: a palabras loucas, orellas moucas. No lugar de Mouca lembro, de cando neno, que había tres veciños. Tempos atrás, poida ser de morar só un nunha choza que habería por alí, que sería o primeiro habitante do lugar. Nesta familia pobre vivía A Mouca, unha nena parva, coitadiña ela. Xa sabes que os galegos somos moi dados ós alcumes. A xente cambiou o nome do lugar polo alcume desta muller (unha metonimia) que estaba máis xorda que un pene do. Isto é bastante frecuente na orixe das toponimias. Recordarás a Virxinia do Val, que recoñecía a tódolos veciños polos nosos andares. Nunca escachou a ola, cando viña da fonte con ela na cabeza, paseniño, lendo o camiño cos pés. Tamén era coñecida simplemente como A Cega. Neste caso non se obrou o cambio do nome, porque o Val onde vivía estaba moi afianzado. Tal caso non se daba co lugar de Mouca, que esperaba ser bautizado.

A explicación destes cambios semánticos ven dada pola economía da lingua. No falar diario tendemos a empregar só as palabras imprescindibles para que nos entendan. Aí vai un exemplo de cómo se pode ir podando a fala (os rapaces son moi hábiles comprimindo os textos das mensaxes que envían cos móbiles): esta mañá había dous lobos no lugar onde mora a muller mouca: lobos preto da casa da Mouca: lobos en Mouca.

Agora alí vive o Luís de Mouca. Cando vou por alí nas miñas vacacións gústame ouvir como falan os meus veciños, escoitando moitas veces a expresión Mouca para referirse a Luís. Testemuños que veñen confirmar, unha vez máis, como se van conformando os topónimos.

Espero que a explicación for do teu agrado. Na próxima entrega, falaremos da Casa da Culpa.

As Tumbas San Vitor

Por riba da aldea de San Lorenzo no Concello de Parada de Sil atópanse unhas tumbas antropomorfas escavadas nas laxas duna pequena explanada. Todo o mundo fala delas, mais ninguén coñece a súa orixe

Lembro de cando neno que baixabamos de Forcas por aquel lugar ou cando subíamos dende Sacardebois de andaina coa merenda; ás veces, mediamos a súa contorna co noso corpo; mentres, estarricados facendo o morto, debuxabamos no maxín o percorrer doutros tempos de lonxe ou, voando cara ó futuro, como nos haberemos de sentir de cómodos dentro dun ataúde.

Neste lugar, rezuma ó redor un halo de misterio que invita ó repouso e a meditación. Pero que demo habería neste lugar solitario? Ninguén o sabe con certeza. A tradición oral rompeu o fío no percorrer dos séculos, aínda que un veciño xa velliño de San Lorenzo dicíame o outro antonte: 'os meus antepasados ouviran falar da Cruz de San Vitor'.

- 'Os mouros, nai que os pariu, cando por aquí viñeran arramplaron con todo, menos coa cruz que quedou durante moito tempo coma testemuño, marcando o lugar sagrado das tumbas'- sentenciou outro veciño coas costas curvadas polo peso dos anos.

-'Tedes boas ganas de quentarvos o caletre con esas andrómenas que ninguén cre, ho! As tumbas seguen aí, porque nese lugar estivo o primeiro cemiterio de San Lorenzo de Barxacova e morra o conto, non hai máis nada' -dixo un mozo con cara de listo, de vacacións no lar dos avós.

Certo. O único testemuño daquela época son esas tres tumbas abertas, semellantes ás do Mosteiro de San Pedro de Rocas, do século VI, cando por entón reinaban os suevos.

Pouca información podemos sacar destes tres enterramentos de adultos, desprovistas das lousas que as cubrían, onde podería haber algún lema, un nome, unha data. Mais, nada de nada. Menos dá unha pedra -me dixen- aínda que non vén ó caso, porque as pedras falan soas. Non se trata, pois, de ningún cemiterio parroquial: só tres tumbas, tódalas tres moi antigas, coido que da mesma época e tumbas de nenos, non hai.

Outro dato a ter en conta é paraxe solitaria do lugar: no alto da fraga ó carón do río Mao, fóra do camiño medieval que xunguía a ribeira coa montaña: Barxacova, Mosteiro de San Adrián, San Lorenzo e Forcas.

Con estes datos, vendo a proximidade do Cenobio de San Adrián -andando os anos, pasaría a depender do Mosteiro de Montederramo, coma Priorato, nomeado tamén como A Granxa de San Adrián- podemos deducir que San Vitor foi un asentamento eremita, quizais dun freire deste mosteiro.

A ermida, co percorrer dos tempos, desapareceu quizais fosen os mouros, no século IX, como di o veciño de San Lorenzo. Ó primeiro ermitán, sucederon outros dous. Logo o lugar quedou abandonado.Era costume enterrar ós eremitas dentro da súa ermida ou no atrio. Isto vén a explica-la proximidade das tres tumbas.

A pescuda vén corroborada pola tradición noutros lugares e mais por un documento medieval que se atopa no Arquivo Diocesano avalando un caso semellante: 'A Serra de San Mamede que se ergue ó sur do Mosteiro de Montederramo, recibiu o seu nome dun monxe deste mosteiro que fixo vida eremítica no cumio do monte ata a súa morte que aconteceu no ano 1160'. San Vitor foi un dos eremitas que alí viviron. Poida ser, pero non hai datos nin a tradición de ser un lugar de peregrinación.

Os ermitáns gustaban de sitios solitarios e das alturas para ergue-las súas capelas onde poder rezar, por estaren máis preto do ceo e máis lonxe das cuítas mundanas.

Unha cousa é segura entre o Cenobio de San Adrián e o lugar de San Vitor houbo unha relación de dependencia. Que foi primeiro a Ermida ou o Cenobio de San Adrián? Poida ser que primeiro for a Ermida de San Vitor, e que desta nacera o Cenobio: a orixe do Mosteiro de San Pedro de Rocas foi deste xeito, así o testifica a pedra fundacional do Mosteiro. Por que non se habería de dar a mesma sucesión dos feitos. Non si?

Naqueles tempos dos reinos suevos e visigodos, na escura Baixa Idade Media, coa bendición do bispo Prisciliano, xurdiron nestas paraxes da Ribeira Sacra unha puñada de eremitas, homes devotos chamados por la voz divina a vivir en soidade, illados do mundanal ruído; penitentes, dedicados á vida contemplativas de 'laúdes e maitines', sen lazos coa familia e lonxe dunha vida doada ó acubillo dunha comunidade monástica.

¿A orixe das tumbas antropomorfas de San Vitor seguirá envolta nun halo de misterio? Cliquea en San Vitor para saber máis.

A Casa da culpa

Este ano non me quixen perde-la festa do magosto que se celebra na miña aldea, Sacardebois, onde os meus veciños ofrecen ós visitantes castañas asadas, viño de mencía da última colleita e pinchos de chourizos ó inferno, amenizada a pándega por unha orquestra que fai move-lo esqueleto, mesmo ós máis vellos do lugar.

Xa o sabes, o ano vindeiro pola mañá participas na IV Andaina da Castaña percorrendo as carriozas e camiños vellos entre os soutos lindeiros ó Canón do Sil e pola tarde achégaste a Sacardebois a comer, beber e bailar. E todo gratis, quen dá máis nestes tempos de crise?

De paso por Ourense, gústame camiñar polo centro pisando as pedras centenarias ó carón da catedral. Na rúa da Paz, entro un anaquiño na librería Torga co gallo de olla-las últimas novidades: esta vez merquei o ‘Dicionario da fraseoloxía galega’ de Xerais. Logo rematamos a camiñada no bar Orella para recuperar forzas.

A Praza do Ferro, coa súa fonte ornamental, ten para min un non sei que. Poida que sexa o conxunto de soportais, da fonte orixinaria do Mosteiro de Oseira e mailos edificios nobres brasonados en pedra de perpiaño. Non sei. Quizais ese halo que sinto me leva a outros tempos, cando as vilas nacían para vivir en elas, harmonizadas e debuxadas a escala do home.

De volta a Madrid, cal non sería a miña sorpresa ó ver no Dicionario da fraseoloxía a resposta da orixe da “Casa da culpa”que se ergue na miña aldea e que tanto me inquietou de cando neno.

Os meus pais non souberon darme unha resposta convincente. Mais cando a pregunta dun neno queda no aire, pronto atopará unha explicación máxica: ‘Na Casa da culpa, en tempos pasados, debeu acontecer un horrible asasinato. Por iso, a xente maior non quere falar do tema’ –pensei para os meus adentros.

Había tres lugares en Sacardebois que me daban medo: O cemiterio; a fraga, cando ouveaban os lobos e mais a ‘Casa da culpa’. De noite, dábame medo todo. Nunca entrei nesta casa de pedra de dous andares, que moi ben podía servir como vivenda, aínda que só se utilizou como palleira.. Non houbo ninguén con suficientes arroutos que se atrevese a vivir nela. ‘A Casa da culpa debe estar encantada’ –seguía matinando, mentres andaba coas vacas no monte.

“A Casa da culpa” existe en realidade na parroquia de Sacardebois. Hoxe está en venta, esperando un novo propietario que a reforme e lle faga un esconxuro, non sexa o demo de que o meigallo siga facendo das súas ós novos moradores.

De ser ti un posible comprador, non teñas coidado, ho. Perdoa que che queira mete-lo medo no corpo.Son cousas de meu. Como o maxín non ten cancelas para voar ceibe e como din que dentro dun home segue a vivir un neno, pois…De tódolos xeitos, hai moita xente que le encantaría vivir neste lugar tan especial. Mais agora chega o momento de poñe-las cartas boca arriba e olla-los feitos tal como son. Hai que baixarse do burro e deixarnos de andrómenas. No Dicionario pode esta-la solución.

Un dito que se utiliza en sentido metafórico na miña aldea foi interpretado en sentido real: levantaron unha casa a unha frase. Un lugar onde os meus antepasados veciños decidiran gardar tódalas culpas, en troques de encerrar ós culpables.

En Sacardebois todo o mundo sabe cal é a “Casa da culpa”. De non ser do lugar, pregunte na estrada:

–Desculpe, onde queda a “Casa da culpa”?

–Desculpe, non! Non ten por que desculparse, que neste lugar non hai culpables

–responderanlle as miñas veciñas con moita razón.

Abro o Dicionario de Fraseoloxía Galega e transcribo o que di sobre o particular: “ Á culpa hai que lle facer unha casa’ dise cando ninguén quere levar a culpa: ¿Así que ninguén foi o que rompeu a maceta? ¿Calades? Está claro, á culpa hai que lle facer unha casa (Deza)”. Ata aquí, a explicación do Dicionario.

Na miña parroquia, en Sacardebois, como ninguén quería arrear coas culpas –‘a culpa foi do cha,cha,cha’…cantaruxaban con retranca– ergueron unha casa para metelas alí todas xuntas, atrancando portas e ventás. E os campaneiros, xentilicio do lugar, tan panchos coas xuntanzas, repenica que repenica nas campás que ata fenderon unha, veña foguetes e bombas, veña xogar ó tute ó carón dos potes destilando augardente, veña matanzas e desfeitas, a festa do Carme, a festa pequena de San Martiño, veña coas troulas e fanfurriñas. Os ribeiráns sempre tiveron sona no Concello de Parada de Sil de seren persoas moi ‘vividoras’ e divertidas.

–‘Débenche ser todos uns folgazáns’ –opina a Remedios de Celeirós.

–De iso nada, miña señora! E logo quen cava as viñas, e logo quen apanda cos cestos culeiros e logo…?

Os cregos daban conta deste feito ó señor Bispo, manifestando con asombro comedido que nesta parroquia non se utilizaba o confesionario nin o hisopo, dado que non había culpas que lavar nin pecados que confesar, que para iso estaba a “Casa da culpa”. De maneira que as culpas nesta parroquia decotío foron e seguen sendo viúvas.

As luces de Madrid

 

Un ano máis Madrid luce vestida de gala para as festas do Nadal que se aproximan. A xente comenta: ´Os motivos relixiosos tradicionais van desaparecendo nas rúas céntricas de Madrid en beneficio dos novos deseños de factura laica máis acordes cos tempos actuais´. Malia de que as novas filigranas de firma non desgusten a case que ninguén, non son da devoción de moita xente, partidaria de seguir coa tradición de campaíñas, beléns e panxoliñas. ´Os políticos de agora estannos a rouba-la memoria. Este non é o noso Nadal´ -comentan coa morriña doutros tempos máis respectuosos coa tradición.

As luces da Gran Vía, a piques da efeméride da súa reforma, a xeito dun 'skyline' ideado polo arquitecto Ben Busche, rememoran a importancia desta arteria comercial e de ocio con edificios de prestancia neobarroca: Hotel Metrópolis, Telefónica, Edificio Carrión, Pazo da Prensa, Pazo da Música; lugares emblemáticos como Bar Chicote, Pasapoga, Sepu; cafeterías al estilo americano como Nebraska, Manila; zapaterías, tendas de roupa, Casa do Libro, Madrid Rock...

Moita xente non comulga coas iconas de Agatha Ruiz de la Prada, de Amaia Arzuaga ou de David Delfín, autores destes deseños do novo Nadal, quizais máis propios para a mentalidade recatada do Norte que para xente de touros, festas e pandeireta.

Luces ecolóxicas, de baixo consumo. Certo. Non che discuto que hai que mirar polo cambio climático e todo iso. Pero estarás comigo que estes puntiños de luz tan tristes deixan a alma fría, como me vou animar a colle-lo pandeiro ou a zambomba para cantar "ande, ande, la Mari Morena, ande, ande que es la Noche Buena!"con estas luces de vagalumes!

Os tempos mudaron moito, dende aquel 20 de Novembro de 1975. Madrid é hoxe unha cidade cosmopolita que se quere ver no espello de New York. As crenzas van quedando recollidas no foro interno de cada quén. Xa non se dan as beatas, nin os ´mea pilas´ entre a xente influente, ó perderen o creto de seu nestes tempos laicistas. Como me dicía un veciño de Parada de Sil "nas pías de auga bendita, beben agora os cans".

Os nenos de Madrid xa non cantan panxoliñas na escola; nin nas rúas, nin nas casas nin no Cortylandia se escoitan. Os nenos das grandes urbes no coñecen, nin de oídas, o mundo agarimoso do medio rural: moitos só pacen nos presebes dos multimedia. Non fales do boi nin da mula para arranxa-lo Portal de Belén que lles soa a cosas de antano e de pailáns do campo.

Madrid é unha cidade con avoengo, pero aberta ó cambios que brinda o futuro. Aínda se conservan lugares entrañables e costumes que non se debiamos esquecer: quedan as vendedoras de lotería de Dona Manolita, arroupadas con varias capas de refaixos, como cebolas, ofrecéndonos a buscada fortuna; os bocadillos de luras (en castelán, ´calamares´)a tres euros ó carón da Praza Maior; a sidra natural cunha rebanda pan untado con queixo de ´cabrales´ no restaurante Ñeru, toma-las uvas e brindar polo ano novo na Porta do Sol e tantas outras (dun tempo a esta parte, pola contra, xa non se vén os barquilleiros polo Centro de Madrid.Como se os comeran os ratos).

Neste Nadal vénte a Madrid, podiamos quedar na Mallorquina que te quero convidar a unhas ´reinas con nata´ ou a unha ´napolitana´ para ir comendo, mentres intentamos camiñar entre a marea de xente que bule de acó acolá pola rúa Preciados.

Dende Madrid, bo Nadal.

Pishtacos, Os Sacaúntos de Perú

O outro antonte, un día soleado da semana de San Martiño, saín a dar unha pequena andaina polo Parque do Retiro; agradecido o meu ollo polas cores do outono, sento nun banco de madeira á beira do Estanque e abro o xornal por ver se algunha boa noticia poida facer escampa-los nuboeiros desta crise do demo.       Na portada, “La llegada de los marineros del Alakrana”, “El futuro de Europa”, “Dos haces estables de partículas ya circulan por el nuevo acelerador de partículas”… mais ó pasar á terceira folla, a entradiña dunha noticia sáltame ós ollos, deixándome o corpo arreguizado:      “Asesinan a decenas de personas para usar su grasa en cosméticos y venderlos a los países ricos.”      Non sei ti, mais a min o titular fíxome revivir os cocos da miña infancia: “vén, neno, que te vai levar o home sacamanteigas! Cume neno, que vén o home do saco! Non saias ó camiño! que anda por aí o Lobishome; durme, neniño, que te vai comer o papón!”      As lendas acostuman xurdir dun feito real, logo serán revividas unha e mil veces e espalladas polas ás do maxín de xeración en xeración, formando parte da memoria e tradición dun pobo. Mais, nesta ocasión, os feitos puros e duros da noticia, una vez máis, superan a fantasía dos contos.      A Banda dos Pishtacos asasinaron a máis de sesenta labregos nos Andes de Perú, seica que escolleron os corpos mellor cebados para cocelos nun pote de forma artesanal, a cachos coma roxóns; despois de sangralos co coitelo da matanza, veu a desfeita, deixando os ósos ben lambidos; logo, a fogo lento de leña nun caldeiro foron destilando a graxa.      A organización dispuña dunha rede para a venta dos lípidos a 15.000 dólares o litro. No fondo desta execrable noticia está, pois, o interese económico da comercialización de produtos naturais como base das cremas con efecto lifting. A demanda da xerontocracia económica europea e mais americana, disposta a pagar o que sexa por manter a aparencia da eterna xuventude ou por mercar órganos para un transplante, din que, nestes tempos de crise, vai en alza.      Pero quen son estes endemoñados Pishtacos? O nome da banda dos malfeitores, vén de Pishtaco ou Nakaq, personaxe da tradición andina peruana: un malvado diaño sacaúntos semellante ó Romasanta de Allariz, condenado por licántropía e por elaborar xabóns coa manteiga das vítimas. A palabra é do quechua pishtay (cortar en tiras); a lenda do pishtaco o pishtaku como sicario xurdiu nos Andes peruanos en tempos remotos.      Antes de rematar a historia, atende un chisco que che hei de dar un consello: coido que estarás ben mantido, non é? pois ándate con coidado, queima ese unto que te sobra! non sexa o demo que veñan Os Pishtacos fiten en ti, te cozan en cachos como carne ó caldeiro e dentro de pouco te vexamos lucindo en crema nos estantes de cosmética. Demo non digas! Dito queda.

A última bruxa de Celeirós

 

Celeirós, concello da Teixeira, é unha aldea soleada de montaña, con hortas fértiles na beira baixa do vilariño, con leiras chás de secaño, espalladas ó redor, onde se alterna o centeo coa sementeira das patacas. Embaixo, no río dos Vaos, soutos húmidos e lameiros de rega; ó lonxe, as devesas.Na cima do vilariño, a capela de San Ramón Nonato de canteira de perpiaño está a vixiar e protexer á tódolos veciños e, dun xeito especial, ós nenos, por naceren prematuros ou con cancelas para saír adiante. Un lugar, abofé, lindo. Aínda que, antano, sen estradas e sen luz eléctrica, estivo durante séculos recollida en si mesma e illada. Nesta aldea, e en tantas outras, o medievo alongouse ata a década dos sesenta do século pasado.

Un sitio, pois, axeitado para as bruxas, "porque habelas hainas" e son moi cativas, por teren feito un pauto co demo.

Velaí algúns indicios: ferraduras cravadas nas portas das cortes das vacas; axiña de enforna-lo pan, face-la sinal da cruz coa pa, rega-las portas e xanelas das cortes das vacas e dos cochos con auga de ruda ou con auga da pía bendita; o rito máxico de cura-las vacas con infeccións nos pezuños: a pegada do pezuño enfermo, marcada no terrón do lameiro, recortábase cunha aixada e púñase ó sol encima dunha parede; ó seca-la herba do terrón, a res deixaría de coxear... "voulle enrosca-lo rosario nos cornos, que a Gallarda está a piques de parir, non vaia se-lo demo que..." -rezaba o Queridiño a súa maneira, despois de comera-las vacas.

Corrían, devagar, os anos de mil oitocentos oitenta e pico -contoume, un día, o meu pai, o que oíra do seu avó e que llo dixera coma certo- ...chamábase Remixia, solteira ela por ser, ademais de pobre, derreada dos cadrís e birolla. Vivía en compaña da Teodora, a filla, unha nena con cariña de monicreque, tan chuchada que non atopaba onde se persignar, que lle viñera parva, valéndose das artes de menciñeira co mesmo demo. Á coitadiña non se coñecía pai. Quen sería o desgraciado que lle fixera esta cabronada a Remixia? Ninguén. Nin o Calcaterras da Rosinda, mozo de ruín catadura, amosaba interese por semellante cangallo. Disque, de cando moza acariñaba a un macho cabrío.

O caso foi que, ó non atoparlle pai en ningures, habíalle que engadi-lo alcume de a Mona, que non quere dicir que for unha simia ou unha nena linda, non! O alcume de Mona víñalle da abreviatura de monaparental por ser, daquela, o primeiro caso coñecido da bioloxía humana, na que unha muller, meiga ela, valéndose das artimañas de seu, logra concibir unha filla.

Abofé, hai que deixar ben sentado, que fora a falla de práctica nestes novos obradoiros de autoxenesia, bondade exclusiva de Deus Creador, o motivo polo que a concepción da nena, sen ter fornicio cun home, non acadase un produto ben rematado.

De picariño, con seis anos, so sabía contar ata 14 que eran, por entón, as cabezas de gando que presumía te-lo meu pai, mais aínda lembro as rimas que recordaban os feitizos desta última meiga de Celeirós, como tamén ouvira falar da última meiga de Torbeo.

"A meiga de Celeirós. Contan os vellos/a carón da lareira/que houbo en Celeirós/ unha bruxa meiga/ Contan as vellas/ a torna-la auga na gateira/ que, cando viña do monte/tapada coa faldriqueira/finxía portar unha filla/ que parira aquela xeira/Contan as mozas/ á noite, na fiadeira/que foran coñece-la nena/da meiga parideira/cando viña coas ovellas/un verán, á tardeira/ Contan ó brincaren na rueira/que lle descubriran a cabeciña/ preto dunha eira/ non era unha neniña/ érache unha aña lueira/Contan todos/no Castro, o día da feira/ que a María do Benigno/dixera desta maneira: "é cuspidiño o seu pai/ tal pao, tal madeira"/Contao señor Sidro que/ un día, ó subir pola barreira/ ollara á lúbrica meiga/ a cabalo do demo/ na súa palleira.../ Contan que o crego/ esconxurou:"teu cativo/ meigallo, mal cheira! bruxa de ollo birollo/ no inferno, serás poeira!/"

En caso de duda, consulte el diccionario

Con poco más de una veintena de sonidos, el homo sapiens fue capaz de ir articulando cientos de palabras y, con ellas, construir su pensamiento mientras su mente se fue enseñoreando de los objetos mediante su fijación en el habla, las palabras fueron conformando ideas y propósitos, siendo quizás esta relación recíproca entre palabra e idea, la razón de su supervivencia. -Abro la puerta a varias de las entradas de mi diccionario: Greguerías: ocurrencias de don Gregorio. Susurro: de las hojas que abanican el aire. Azucena: núbil invitada a la cena de un príncipe azul. Candado: perro del guerrero que cuidaba de su mujer durante las Cruzadas. Desde entonces, el lenguaje humano no ha parado de enriquecerse, ramificándose en las distintas lenguas, y éstas, en las múltiples jergas y registros, soportes de culturas milenarias. Amanecer: luz que se traga las tinieblas. Cangrejo: perro de aguas con gracejo. Medusa: el in-salud que Obama prometió reformar. Carrasca: viejo que se rasca la carroña. Marido: marinero gallego embarcado en aguas revueltas. Aunque el bagaje de nuestro idioma es rico y versátil, en el día a día tendemos a economizar, quedándonos con un elemental vocabulario para andar por casa, con frecuencia mutilado en los mensajes de chats y sms de las nuevas tecnologías de la comunicación. -Pregunto a la palabra guía por otras entradas: Acordar: sincronizar corazones. Aurora: la hora en la que el lobo se despide de la luna. Encantado: hijo afortunado de Belle, cantante de "la vida es una tómbola." Catre: suspender tres asignaturas. Cefálico: que piensa con el falo. Quevedos: gafas-lupa de doble aumento. Los adolescentes, amantes de la inmediatez y del poco esfuerzo, se comen sin escrúpulos tildes, vocales y haches del texto, añadiendo al cóctel fonemas foráneos, símbolos, iconos, gifs y emoticonos. De esta ensalada surge un nuevo código lingüístico, ininteligible a los desconectados de los multimedia y de sus redes sociales: Messenger, Facebook, MySpace. Leamos un ejemplo de esta desafiante simplificación: Hi wpa! K tl? I ok xo t exo d -! kdmos xa cnar? q m dces? Kisss -Todo el monte no es orégano: Arpón: arpa grande que enmudece los cantos de la ballena. Droga: dromedario o camello que da gato por liebre. Torpedo: flatulencia de un señor de la guerra. Triscar: coche robado de tres plazas. Cariátide: desear que las caries le coman los dientes a alguien. Celíaco: que se lía con los cereales. Certamen: aceptar las pruebas. Los adultos relacionamos más la economía con el súper que con el móvil. Al contrario de nuestros hijos, nosotros alargamos el discurso dando golpes de ciego, intentando casar las palabras con las ideas. Nuestras redes sociales nos unen a las peluquerías, al grupo de amigos, a los velatorios, a los programas de color rosa, a las peñas futboleras, a las vecinas, al conserje.Por estar estas redes muy saturadas,  lo importante es hablar bien alto. Lo demás: el qué y el cómo, no importa tanto. Si observas el patio, siempre verás a los mismos burros con las mismas alforjas. Cantimplora: recipiente de agua fresca que canta y llora. Carestía: el sudor de mi tía, con la bolsa de compra y la cartera vacía. Capillo o castradillo: casquete que no llega a impedir la fecundación. Cardamomo: peluquero egipcio especialista en peinar momias. No pocos usuarios de la palabra, algunos profesionales del verbo, unos y otros ligeros de equipaje, se valen de comodines para rellenar sus lagunas o disparan palabras, errando el blanco. Ni se inmutan, tan panchos ellos, condición del bobo, mareando la perdiz en las norias televisivas, habla que te habla sin decir nada, mientras van causando quebranto a la gramática y desasosiego en las mentes ilustradas. -Entradas a antros: Feísmo: en Galicia, la chapuza es bella. Cacofonía: ladrón de melodías. Misántropos: misa de difuntos para los topos de los antros de las catacumbas. Vínculo: hay miradas que atan. Hace unos días, una conocida colaboradora de un programa rosa nos obsequió con la siguiente perla: "una cosa te voy a decir, ¿vale?, diciéndote, presuntamente lo que opino de la cosa, ¿vale?, te lo voy a decir, ¿me entiendes?, con dos palabras de retrato, un presunto. denuncias, no, ¿vale?, eso sí que no ¿me entiendes? sabidongo más aburrío que la una, eso es lo que tú eres, de chabacana nada, ¿vale o no vale?" -En el diccionario, hay de todo como en botica: Analfabeto: que va de culo con el alfabeto. Batacazo: resbalón en la cocina, al preparar el café en bata. Parálisis: resultado final, después de tanta prueba y análisis. Viruta: ver la hoja de ruta, antes de que se la lleve el viento. Querida mía, te deja a salvo en el cutre lux, la audiencia que se refleja en ti. Aunque, por corrupción lingüística merezcas condena de mutismo, es más que probable que continúes con la jerga de la juerga televisiva. Mientras tanto, para que aciertes alguna vez con el dardo de la palabra, te recomiendo el libro favorito de mi niñez: "Fray Perico y su borrico". -En la rebotica, se almacenan otras palabras: Misógino: método por el cual se embarazan alguna mises. Declinar: el caso Gürtel: nominativo, genitivo, vocativo, acusativo. Sostén: sujetador, pero mejor levantador. Vitela: vocación del carnicero. Cantueso: cocido que se ofrece en los comedores sociales. Capitel: chip-agenda con aplicador subcutáneo para cabezas idas. Clausura: casa habilitada para cangrejos ermitaños. Mas, entre las tapas del diccionario, muertas de risa, están las entradas de hermosísimas y variadas palabras, deseosas de salir a relucir como anillo al dedo en las tertulias y debates, tras largos años de letargo en su sueño de duermevela, olvidadas, esperando a que alguien, conocedor de su existencia, las llame por su nombre, y como el poeta les diga: ¡levántate y anda!, las proclame al viento y les dé,  de nuevo, luz y vida en las conversaciones y en los libros. -Y con esta palabra cierro mi diccionario: Libros: primeros esclavos liberados de la ignorancia.