A caixa de zapatos

O gato persa acochou nun beiril do faio da Casa de Viana (Parada de Sil). O avó, coas netas que viñeran de Madrid, subiu pola escada á súa procura. As nenas, cos ollos abertos coma pratos, escudriñan o fondo das arcas que alí repousan dende a época de María Castaña, desexosas elas de atoparen algún tesouro: deseguida cravaron os ollos nunha caixa de zapatos, que aparecía atada cun barazo; desbarataron a lazada, e abrírona con tento e coa ollada curiosa de cando reciben o aguinaldo envurullado en papel de cores; dentro da caixa, un atado de estampas, xa esvaecidas polo paso dos anos; riparon unha e ofrecéronma; boteille unha ollada polo miúdo, mentres me perdía mergullando nos aluvións da memoria:                                                           

   “O mudo botaba uns berros de oso cavernícola que facían abanear o mundo, mentres camiñaba toleirán cara á igrexa, debuxando eses na estrada de terra prensada: amosando pola curva de Pedrachá, soaban as tres badaladas que marcaban o intre de saír o cura da sancristía para oficiar a misa. Entón, reinaba un recollido silencio, de certo fuxidío, que aínda non chegaran os de Viana, amosando o nariz pola porta lateral da igrexa: adoitaban coincidir co inicio da lectura da carta aos corintios.                                              

         
   –‘A porta, pecha esa porta, mecagoenningúndios!’ –exhalou un berro xordo o Petís coas orellas quentes das frieiras, que lle proían coma roídas polos ratos–. Lourén, no caso de abrir o ollo coma rei dos luceiros, a néboa, que suaba o río Sil, apagáballe a luz peneirándoa, momentos fuxidíos de luscofusco que aproveitaban as vellas saídas dos seus cubís co gallo de queceren na soleira do Val, na parede da cortiña da Trinidá do Cruceiro, mentres o tempo ía tirando delas, fiando la co fuso que lles bailaba nas mans, ‘engarabitadas’ pola artrose, coma xoguete ioió, arriba e abaixo, ou zurcindo os calcetíns dos homes que lles comían as chancas nas calcañeiras.                                                                                                 
   O crego repartía o pan consagrado a tódolos veciños que se achegaban ao altar; mesmo, á mestra de Barxacova da que se dicía que o seu donaire de femia lucida engaiolaba aos homes máis recatados e, mesmo, aos mexapías: dous ou tres da parroquia mexaban auga bendita polo cano da minga, con perdón, tralo rosario de novenas, velorios, misas e mais cabodanos. Porén, ao Mudo, non! que, o pobre quedaba a velas vir coa boca aberta coma paxariño esperando a bicada, sen dar un chío, o pobre: a doutrina antiga dicía que non era merecedor de recibir o pan de Deus por falta siso; a señorita mestra, pola contra, co siso ben tecido no caletre e con atributos de femia lúbrica na periferia, seica resucitara cun bico de cereixa a un mozo afogado na fervenza do Cachón do río Mao, botaba a lingua de vampiresa para recibir a Deus, e mais a quen for, que lle cadraba máis o nome de Xenerosa có nome de virxe Pura.                                  

       
   –‘Lo que se vayan a comer los gusanos que se lo coman los humanos’ –disque lle deitara ao cura, de boca a orella, dende o fol dos peitos o alento húmido de labios de fresa polas celosías do confesionario.                                                                                   

       
   Sucedeu no monte. Amosou o lobo polo portelo dunha tapada e, tras loitar un anaco a nai coa fera, defendendo ao seu fillo cunha forquita de ferro, o canis lupus fuxiu co rabo entre as canelas, mais como non puido roubarlle o neno, considerou non retornar baleiro coa cabeza gacha á fraga de Maraván, arreando cun año paticoxo que estaba acochado nun leito de fentos: hai quen di que o lobo aquela tarde lle roubara a fala de xente estando ao acubillo dun cesto, onde acudiu o lobo cos dentes regañados, babexando cuspe ao ventar o cheiro a carne de cristián. Dende entón, coas palabras aterecidas no ceo da boca, o neno de Bouzas padeceu de mutismo, ouveando ás veces coma un lobo. En troques, na fraga andaba un lobo que choraba coma un neno nos intervalos da noite pecha nos que a curuxa calaba.                                                        

        
   A historia do Mudo de Bouzas está avaliada por un recoñecido doutor, finado tras mal aire que, segundo dicían as mulleres no lavadoiro, lle deitara a meiga de Torbeo, a endemoñada Filomena, polo burato dunha orella, mentres, cos ollos fuxidíos en crise, conectaba co demo con quen tiña un pauto. ‘Chavaras, busca viño, busca pan que mañá te enterrarán’ –díxolle así polas boas.                                         
   –‘Os lobos son a causa do síndrome do mutismo selectivo que lles rouba aos nenos a fala de cristián nas noites de lúa chea’ –diagnosticara o doutor, don Otilio Taponato, otorrinolaringólogo con praza en Lugo. Foi a derradeira verdade que dixo, antes de visitar á meiga de Torbeo, que daba conta da orixe dos males, dos quebrantos e mais da hora que marca de negro a parca na súa axenda.              

   E como remate, disque o Mudo de Bouzas así mesmo cambiara de banda  afogando ao quedar sen aire polo atranco cunhas palabras articuladas de consonantes oclusivas trabadas na gorxa, síncope de abertura afásica que se di, véndose ceibe do illamento de mudo por ollar preto dun a boca dun lobo, mais como di o outro: ‘Non me regales panos, que xa non teño mocos’. Desto xa medraron os carballos, claro”.

O alpendre

Os cestos culeiros para a vendima, que seica naceron maquinados pola mente resentida dun cesteiro coxo, co gallo de derrearen os cadrís dos mozos ribeiraos no carrexo das uvas rubindo as escaleiriñas dos pataos da Ribeira Sacra, permanecen o resto do ano encasquetados, os cus duns nas bocas dos outros, no baixo teito do alpendre da casa con fachenda, acubillo das augas. De repasares os cestos cunha ollada, de un en un, podes adiviñar as cavaduras de viño que presume ter un fulano, que tanto tes, tanto vales: o que darías ti naquela, de contares con cen cestos para a vendima!
          
Alpendre: "Pequena construción de pedra e de madeira, normalmente pegada á casa labrega, aberta cara ó patio ou resío da casa, con tellado a unha auga auga, que servía de almacén para gardar o estrume para a cama dos animais; as xestas, uces e piornos para quentaren o forno; a leña demoucada dos carballos tanto para a lareira como, logo, para a cociña económica. No alpendre tamén se gardaba  o carro e mailos outros apeiros da labranza".

Co gallo de alimentar a lareira e de afumar os chourizos da matanza, repousa amontoada no alpendre unha morea de cepas vellas, retorcidas polo castigo de sucesivas podas, disque que as cargaran nun carro turrado por dous bois dende as viñas de Barxacova deica a Casa de Viana, con sona de casaren os cozos das cepas centenarias co cabrito trincado nun espeto para festexar o día do Carme, a patroa da parroquia de Sacardebois, a quen se lle ofrecerá a mediados de xulio  a primicia dun acio de mencía da Barxa: terra garimosa, bicada polo vaivén das augas do Sil.

Cepas centenarias de merenzao, que se esgotaran despois de sucesivas vendimas de ateigagos de cestos culeiros de acios dourados no percorrer dos anos, da familia Trousseau, nada no lar da Borgoña francesa, de onde viñeran de peregrinos noutros tempos esvaecidos polo Camiño de Santiago, con fillos bastardos en Portugal e netos na Ribeira Sacra, os máis guapos deles, os nomeados “Alpendres do ronsel do Sil”, criados devagar na Barxa, co agarimo de seu, en barricas de carballo francés, amosan no setembro brillantes á luz dos ollos, de trato suave e de color rubí, amigos de apañaren as maduras grosellas, e disque naquela etapa dourada presidiran as mesas dos freires nos días de liturxia grande: herdeiros, pois, dunha liñaxe de avoengo e de loas de incenso aristócrata.

Os merenzaos, con comedida carga tanina e de pouca coloración confrontados coa luz,  hai anos que caeran en desgraza pola omnipresente mencía, polas gabanzas do mouratón xigante en encheren as tinallas e mais pola tinta garnacha que daba corpo ós caldos, deixando impregnadas de negro as cuncas brancas de porcelana. Así e todo, esta familia pouco a pouco vai gañando rango no terreo perdido dos socalcos, agora de novo labrados, para a recuperación da sutileza dun viño distinto e distinguido que emula nas catas o prestixio dun pinot noir.

No alpendre, descansa o carro, cos seus complementos: os ladrais, a temoncela,  os estadullos, os xugos co temoeiro, sogas e mulidas, o sedeño para atar a herba en cruz e mailas gavelas de toxos; o arado de vertedera para romper e voltear a terra repousada dos barbeitos, e mais o outro, o arado romano de pau de freixo, enxeño de 'avanzada técnica' agrícola: o temón cos furados para a chavella que gradúa a fondura do rego; a rabela co dental e bico de rella que fere as entrañas da terra, as orelleiras de abeacas para abrila e aireala: terra con lentura, que repasan as lavandeiras á procura das miocas, para a sementeira dos nabos, do millo e das patacas.

O alpendre, ou pendello, tamén é o sitio das ferramentas: o banco de carpinteiro para arranxar os mangos das aixadas; o ‘burro’ para tronzar as gallas e paus; a corza para arrastrar as pedras que han de calzaren os mestres canteiros en paredes lindeiras e valados; a machada que fende dun golpe certeiro os troncos serrados de carballo en hachas e pitelas que devora o lume no frío inverno; a macheta que afía as estacas para o sostén das cepas, xa derreadas coa canseira dos anos, cargadas de acios miúdos, pero que fan viños de cata sonada.

Nun recanto do alpendre, preto da borralleira do forno, dormen os gatos, quentiños, co corpo estarricado encima dun saco.

Festas bacanais na ribeira do Sil

Os socalcos da ribeira do Sil. Socalco, do latín: sub calce; que está debajo de lo que se pisa, se calca o se cultiva, di o pai Sarmiento, que de cepas sabía abondo; os socalcos do alto Douro, viños do Porto, son Patrimonio da Humanidade; na ribeira do Sil, reciben o nome de pataos, valados de pedra que se ergueron, os máis antigos na época dos romanos, para conteren a terra pendente das viñas nas dúas bandas do Sil e mais do Miño: viticultura heroica que se di.  

      As augas do Sil, rebuldeiras, foron afondando o seu leito nun canón, mentres as abas ladeiras ían medrando cara arriba; terras deitadas en bancais, acariñadas cun clima oceánico benigno, engaiolaron ós celtas: nas partes altas das ribeiras, medraban os carballos, venerados polos druídas; nas máis temperadas, os terreos para o cultivo.                  

(Foto Caserío da Castiñeira)   


    As estampas dos socalcos é un regalo para os ollos, como antes alegraban os viños Amandi o triclinium dos patricios romanos. As vistas dende o Soutochao, en Doade, abofé que deixan a un pampo: un engúrrase ante tanta beleza; natureza quebrada e retorcida, que os nosos devanceiros ribeiraos foron moldeando para a viticultura, coséndoa con socalcos, pedra sobre pedra, ó redor da cintura para non perder as enaguas no asiduo escorregar de augas, nubeiros que veñen preñados do océano. 

                                       

    Ó pé do miradoiro, brota unha fonde de ninfas lavandeiras; no picouto, érguese a o carreteiro cunha saba suada debaixo dun cesto para carrexar as uvas: intrahistoria de homes pequenos apandando con cestos grandes culeiros; formiguiñas que, pouco a pouco, achegaban o froito ós seus lares: terra pobre, adegas ricas de xente nobre.  

   Hai unha adega na ribeira do Sil, na Barxa, que elabora un viño cos matices dun harmonioso acorde, o Arpexo, que madurou colgado nos pentagramas, que son os pataos da ribeira de Parada de Sil. Onte, presidiu a mesa ó redor dunha puñada de amigos.  

      Un dos convidados, violín da Orquestra Nacional, de vacacións en Augas Santas, contaba na sobremesa que un mediodía, que baixaba a coller o catamarán no embarcadoiro da  ponte de Paradela, vira saír a San Amaro da capela de Soutochao, cantaruxando unhas lerias polifónicas, mentres movía unha póla delgadiña de castiñeiro, que lle servía de batuta. Subido encima dunha pena, despois dun toque de atención, conta de arrincarlle unha marabillosa melodía ás viñas de Doade: nas gradas do escenario aberto exhalaban sons de cores brancos e negros; nas liñas de socalcos, coa partitura espallada, pendían as notas negras de mencía e mailas brancas de godello; ademais das finas e pasadías corcheas de treixadura, aparecían salpicados os silencios de escaleiriñas que rubían cortando os pentagramas. As folliñas verdes e ocres movían os ventos allegro, adagio, allegro da batuta do santo: contrapunto da mencía solista, acompañada do baixo godello, fronte o resto da orquestra, enmudecida en sons xordos de eco imitador. Deleite de contrastes barrocos, sonada partitura do prete rosso, Vivaldi, que seica gustaba mollar a palleta, mentres debuxaba notas de primavera.

O ronsel do Sil

Parada de Sil, un concello pequeno pero moi apañado, é terra de meigas, de mouros, de freires e mais de bos viños: mosteiro de Santa Cristina, acochado no souto Merilán; o cenobio de San Adrián, no cerengo de San Lourenzo; enriba, a necrópole de San Vitor; embaixo, Barxacova coa pasarela, serpeando á beira do Mao, onde se fai presente o encanto enmeigado dunha natureza virxe. 


Viticultura heroica da Ribeira Sacra nesta altura do río Sil con tres adegas na parroquia de Sacardebois: Valcar en San Adrián, adega Leiravella e mais a adega da Barxa, que elabora os viños de autor “Ronsel do Sil”, ó pé do río, primando a calidade e orixinalidade de caldos de cepas vellas de variedades autóctonas: as reducidas anadas do viño “Ourive” é froito serodio de cepas de máis de oitenta anos de souto de Pedre: coma as galiñas, canto máis vellas, mellor fan o caldo que, se este lle dá vida a unha parturiente, aquel cura o mal de ollo a quen o mira de esguello nesta crise do demo.

Viños con sona dentro e fóra de Galiza, xurdidos non hai moito co bo facer dos Yravedra coa dedicación e vocación entusiastas en pór en valor esta pequena adega integrada na paisaxe da ribeira de Parada de Sil, nun vello lagar de pedra rehabilitado, e como punto de distinción, disque rexeita o aceiro inoxidable para cocer o viño.       

Como tódolos días, os catamaráns de Lugo e mais de Ourense pasan por diante da adega dos Yravedra, río arriba e río abaixo, asucando o Sil, coma un galán presumido que vai deixando cromadas aromas de sinestesia nun fuxidío ronsel, perante ás fermosas aldeas, plantadas ó redor dun esvelto ciprés que mira por elas cara ó ceo –Calvos, Leiravella, Barxacova, a Costrela, o lugar de Viana e mais a Barxa– ollando o barco ateigado de turistas, que teiman coas estampas destes retrincos únicos da ribeira do Sil. Ollar de presumidas aldeas, mirada disimulada de elegantes damas que no se deixan impresionar pola singradura pasadía destes tempos de cantos de sereas, fermosura que se vai esvaecendo, pouco a pouco, pola boca do canón dos Balcóns dos mouros; en troques, as abas das señoras de Cadeiras e de Triguás visten cada ano de verde primavera, no eterno retorno cíclico do devir do tempo: Amandi, terras dignas de seren amadas.

Barxa é a máis distinguida de todas elas, elegante e aristócrata. Hai uns anos que se volveu así de guapa, acicalándose como se tódolos días fosen domingos ou festa do Carme, e disque que ten engaiolados a moitos americanos, que andan á procura de compartiren mesa e mantel, gustosos dos caldos, dos contos de meigas e dos socalcos de pedra onde se crían, ladeiras engurradas de pataos, sementadas de lousas e lascas que quecen de día co ollo de laurén para quentaren no resío da noite as cepas que compiten para ofrecerlle á virxe do Carme a primicia dun acio, que de tal niño, tal paxariño.

No “Alpendre” da adega rehabilitada, obra de deseño de arquitectura de viños de María José Yravedra, vístese para o baile de bicos coas vides rexionais autóctonas –merenzao, mencía, godello e treixadura– e tras unha esmerada elaboración artesanal, reluce transparente, brillante, pulida e alegre coa color granate dun rubí, nas festas de catas coa frescura dunha moza galega de coloretes, nada en terra pobre: ronsel de viños ricos criados co agarimo do berce das adegas pequenas.

Soterrado nos baixos da adega da Barxa, mora “Ourive”, o artesán de ouro e de prata que se mira por un pequeno fachinelo de vella cantería no espello do Sil, envellecido co paso dos anos de crianza en barrigas de carballos americanos. Tempos de xuntanza co “Arpegio”, que leva a batuta dos acordes harmónicos, que afina coma ninguén, tanto os matices cromáticos violetas como as notas de arandos e de cereixa, voces agridoces de mencía debuxadas en liñas paralelas de pentagramas de socalcos, pedra sobre pedra brincan os pataos de arriba cara abaixo até bicaren as augas que se espallan da orela nun lene ronsel.