mércores, 20 de marzo de 2019


A memoria dos cemiterios, relato 14




                      ____________________________________________                                            
                                     14

                               Faragullas de ourego

“Ourego. Herba olorosa perenne da familia das labiadas (Origanum virens), de flores brancas ou rosadas en espiga, moi usada como condimento. A zorza dos chourizos pode levar ourego”. 







A memoria dos cemiterios




O outro antonte, visitei o cemiterio da parroquia de Sacardebois (Parada de Sil). Axiña, fun lendo as lápidas do sagrado, unha ollada de trazos da intrahistoria local,  até ollar en fite unha pequena capela sepulcral de perpiaño que destaca nun recanto, “Propiedade da Casa de Viana”, reza no frontispicio; no seu interior, unha lápida de mármore brando coa memoria dun home finado: Isidro Prieto Pérez (1905-1991). Invocarei a unha fada para que abrolle no seu canto unha flor de cemiterio –me dixen para os meus adentros.
            Así que fun á procura da memoria deste home, achegándome ó concello. “Foille un home da ribeira con moita sona por eiquí –me dixeron– andaba como un carabullo tocado cun sombreiro de pano; desempeñou naquela o cargo de Xuíz de Paz”. Logo, preto da fonte, tres homes entrados en anos da Residencia Luz do Sil, mentres tomaban o sol nun banco, relatáronme pan por pan as andainas que coñecían de oídas.
            “O señor Isidro medrou rodeado de seis irmás e, como resultas de vivir como galo entre tantas galiñas, coido que derivou nun perfil de arestas asimétricas, non daba unha puntada sen nó, dixo un dos vellos que fora xastre. Viñera de Celeirós a casar coa filla vinculeira da Casa de Viana, mediou outro vello: naquela unha casa grande con moita fachenda; unha señorita educada nun colexio de monxas de Monforte, axiña rodeada sete fillos, que parecían o arpexo da escala musical .
            “Non foi un labrego ó uso de entón. Certo. Seica tivera un cine en Plasencia. Adoitaba cuspir moi alto, gabándose de ter amigos de copete na Audiencia de Ourense, polo que lle cadraba ser conselleiro e avogado de pobres, ós que tiña a ben recibir os domingos deitado na cama antes de erguer do leito para asistir á misa.                               
          “Uns acudían á consulta por causa dunha navallada que recibira nunha festa por facerlle as beiras a unha rapaza comprometida; outros, polos marcos dunha leira que se moveran de noite; por causa dun paso dunha servidume ou polo dereito da auga de rega; por unha colmea de abellas á beira dunha canella que foron tralo corpo dunha moza; que se lle fora a man a un tolo nas costas dun veciño, arreándolle cun rastro, por causa dunha vaca lambona que saltara a sebe dunha horta; que si un mozo, axiña de arribar da pesca do bacallau, como xato pechado nun cortello, despois de meses ollando o rebulir das gaivotas, deixara preñe a unha moza e disque o coitado non atinaba por onde tirar: se ir de paxaro bobo cara ó altar ou fuxir voando ceibe a Venezuela coma un cuco a pór os ovos en niño alleo...(o paragrafo anterior está baseado nas actas de conciliación tiradas no lixo, recuperadas para a memoria por un profesor xubilado).              
            “De cando mozo, traballado nas andainas coas reatas de mulas por terras de Castela, Isidro, mozo aguerrido montado no seu cabalo alazán, empoleirado nun aparello novo do trinque con reberetes dourados, manta de Zamora cubríndolle as pernas, con arrestos para domear as bestas, e a quen for, todo el feito un cabrito, chulo coma un oito era admirado por mulleres que lucían medias de cristal e tacón fino.                      
         “Home inquedo, e de moita parola, levaba a voz cantante nos velorios; na mesa, os días de festa; no coche de liña Barreiros, de mañá cara Ourense; nas destilas, á beira do pote, dono da man nas briscas de seis; menciñeiro da escola de meigas de Celeirós: presumía de curar un pezuño infectado dunha res co sol purificador, diferido a un terrón pisado pola vaca: ó secar a herba do terrón cortado, sandaba o pezuño.                        
        “No solpor da súa vida, armado de lapis e papel co gallo de escribir as memorias, sentou na galería que mira ó Sil, perdendo a ollada dos seus ollos chispos por terras de Amandi, mentres se bambeaba na randeeira calado coma un moucho até quedar trasposto, voando nunha nube de sensacións que fai anos levou o vento.

venres, 15 de marzo de 2019


Os últimos avós da ribeira do Sil, relato13   


                      ____________________________________________                                            
                                     13

                               Faragullas de ourego

“Ourego. Herba olorosa perenne da familia das labiadas (Origanum virens), de flores brancas ou rosadas en espiga, moi usada como condimento. A zorza dos chourizos pode levar ourego”. 





Os últimos avós da ribeira do Sil                                                   







Casa de Viana, 15 de xullo 2009. Por fin, chagamos á casa dos avós. De seguro que escoitaron o runrún do coche e xa estarán agardándonos no patio coas follas do portalón abertas de par en par. Primeiro, rodeamos a Tatá coas mans para comela a bicos. Logo, deixámonos caer no colo do avó. 
       Desta última xeración, poucos vellos quedan xa nos concellos da ribeira do Sil, e da xente nova non falemos, que non se dá por estas terras dende hai anos: en Caldelas, case que non roxe ninguén polos rueiros, só se escoita o lene sentir da natureza.              
       –Ola, avó! Como vai a cousa?                                                                                
       –Eh! ímola andando, que non é pouco.                                                            
       –Que medradas están as nenas, mira que botaron corpo! que lindas, as pobriñas!    
       –Vén, Claudia, vén onda min.                                                                                 
       –Anda, Marta, anda e dáme unha aperta desas tan grandes.                                   
        –E ti, Alejandra, con ese sorriso debuxado de anxo…                                                      
     –Deixa que vos axude, que viredes cansas. Subide, non vos paredes: tirade cara á galería, que temos que falar.                                                                                                   
       –Avó, quero montar no burro.                                                                                           
       –Está na corte, triscando unha gavela de toxos; mañá ímolo sacar de paseo polo camiño vello: xa veredes, xa!                                                                                                       
       –Díxome un paxariño que as notas de xuño son guapas como unha estampa da virxe Inmaculada, non hai borranchos que as afee; sei que o piano soa tan virtuoso, acariciado por tan delicados dedos, como se o tocase o mesmo Mozart de rapaciño.                  
       –Ide, ide co gato!, mais andádevos con tento non vos vaia rabuñar –díxonos Bru, o noso avó de Sacardebois, na galería da casa que se mira no espello do Sil.

venres, 8 de marzo de 2019


Unha homenaxe a unha xeración 




                      ____________________________________________                                            
                                     12

                               Faragullas de ourego

“Ourego. Herba olorosa perenne da familia das labiadas (Origanum virens), de flores brancas ou rosadas en espiga, moi usada como condimento. A zorza dos chourizos pode levar ourego”. 




 Homenaxe a unha xeración                                                


Corrían devagar os anos cincuenta e pico, tempos de centeo e de touciño. Moitos dos profesores que se xubilan nesta andaina, por entón eran uns raparigos, que saíron do medio rural ós seminarios diocesanos á procura dun sorriso da deusa fortuna: internados de rezo e de meditación, estudo profundo dos clásicos e moito fútbol para disipar as tentacións da carne, fieis ó principio de mens sana in corpore sano. Na Primavera do 68, cos aires frescos de París, as vocacións mal arraigadas de seminaristas e cregos murcharon. Como resultas, toda unha xeración de profesores de letras ocuparon as cátedras do ensino. Este colectivo, que deixou pegada nas escolas e nas mentes dos estudantes, coido que merece estas letras de homenaxe.                                        

 –Entón , de seguires para cura, eu non estaría aquí –dixo Claudia.
 –Coido que non, éche coma xogar cunha margarita: si, non; si, non. Puro azar –contestoulle o avó a secas, desexoso de continuar co conto que tocaba aquel día.         

  O rapaz andaba coas vacas calzado con chanquiñas con calcetíns de la, zurcidos por unha tía birolla, que quedara na casa para vestir santos. Un xersei, que lle pingaba dun lado, e mais uns pantalóns curtos de pana, completaban a súa vestimenta e decoro.   

  Unha mañá de xaneiro, esperaba tremendo coa friaxe na parada do coche de liña, ó pé do camiño real, arreguizado pola xeada que callara no amencer, fraco de canelas e medroso coma un vimbio. Ós poucos, en arribando un veciño, axiña erguín a cabeza cun lene sorriso para saudalo en galego de afalarlle ás vacas.                                                            

   –Vostede tamén vai cara Ourense?                                                                          
  –Vou, vou, que teño que mercar unhas menciñas para a Gallarda, que me anda fodida coa febre aftosa que lle come a vida, contestoume o señor Pepe de Calvos. Os pais decidiran que chegara o día de entrar no Seminario, pois de seguir tralas vacas, non habería de ir máis lonxe cá carreiriña dun can. Malia de non sentir o rapaz, que naquela era eu, vocación en vestir os hábitos, o pai, teimudo coa idea de presumir dun fillo cura, díxome un día: “Aguanta, mexericas, que a vocación xa virá, cando teña que vir”.               

  Anos da xuventude coa cabeza quente por dentro, e frieiras por fóra nos dedos e nas orellas, remexida coas declinacións do latín e siloxismos. Disque na quietude da noite deixábase levar polos debuxos do maxín, ceibe, nos soños nocturnos, como Penélope: o que tecía de día desbaratábao de noite.                                                        
       
Hoxe, xa no outono da súa vida –falaron de min nunha homenaxe– tras  un longo periplo de aquí acolá, co seu deber xa cumprido, repousa ó carón da súa muller, rodeado de tres netiñas, volvendo de cando en vez a vista cara atrás, mentres polo baixiño vai recitando os versos: / Caminante, son tus huellas / el camino y nada más; / caminante, no hay camino, / se hace camino al andar./

xoves, 28 de febreiro de 2019


As fillas da caracocha: Os barqueiros da ribeira do Sil


  


                      ____________________________________________                                            
                                     11

                               Faragullas de ourego

“Ourego. Herba olorosa perenne da familia das labiadas (Origanum virens), de flores brancas ou rosadas en espiga, moi usada como condimento. A zorza dos chourizos pode levar ourego”. 






Os barqueiros da ribeira do Sil


Para cruzar o río Sil –no Porto, na Barca de Baixo, en Meixide ou en San Fiz– antes do encoro de Santo Estevo, ademais das dornas para unha soa persoa axeitadas para os enxeños da pesca das troitas, as nasas e mailos galaritos ou, mesmo, para traballar as viñas noutro lado do río, había outras barcas, tamén lixeiras, para o traslado da xente que ía ou viña da estación de Monforte; as máis mediadas, para unha cabalería.
   As barcazas usábanse pouco, porque cumprían dous homes manexando os remos, só cando viña unha xugada de vacas ou unha reata de cabalerías para as feiras de Sober, Pantón, Monforte ou pasaban o río, en sentido contrario, de Lemos a esta banda, ás feiras de gando de Montederramo, de Chandrexa de Queixa, de Castro Caldelas e de Maceda, entón, non había outro remedio que empregalas e remar, virando a súa proa un pouco cara a arriba, a contracorrente, co gallo de ganaren a outra orela, dado que, ás veces, nas enchentes do inverno, a forza da auga arrastrábaos río abaixo.
    Naquela, tiña moita sona a feira dos bois de Montederramo: “Polo camiño vello que vai dende Vilariño a Pradomao cara a Ribeira había unha paraxe” –recorda a nai de Antón Fernández de Vilariño Frío, unha señora de 90 anos cunha memoria aínda prodixiosa–que se chamaba a Casa Nova, onde pasaban a noite os tratantes de Lemos que acostumaban acudir á feira de Montederramo á procura dos bois da montaña”.                                          
   Á romaría do Santuario dos Milagres acudía por entón moita xente devota da Virxe e das empanadas ó pé do Santuario. Coa noite pecha, a mocidade retornaba da esmorga alumando os camiños con fachóns de palla de centeo, que ripaban dos palleiros, á beira dos camiños: eran días de moita xeira coas barcas, abofé que si. 
    O tránsito nas dúas bandas do Sil era continuo: a mocidade escoitaba as chamadas dos foguetes e das campás que repenicaban engaiolantes ás romarías de Amandi e de Cadeiras. A esta banda do río, viña tamén a mocidade de Lemos ás festas do Carme, en Sacardebois, ás de Trigoás e mais á festa das cocas de Santa Tecla.
    A media tarde, cando rubían ó Santuario de Cadeiras ou cos primeiros tímidos luceiros do luar, ó retornaren, as barcas non daban abondo con tanta mocidade esperando por embarcaren: por entón, había un exame de mozos e mozas nestas aldeas da Ribeira Sacra, que daba gusto velos. Cos bailes, a bota de viño e coa pándega de cabrito, as mozas abríanse ó namorisco e, tras varios encontros noutras festas, falaban mirándose no espello dos ollos, sendo frecuentes as parellas, ás veces amañadas polas familias de albiscaren cabezas de gando, viñas ou cortiñas no haber dos prometidos.
    Os miúdos das casas grandes pasaban nas barcas montados en machos e bestas para acudiren ós internados dos colexios Escolapios e da Divina Pastora en Monforte. Os ribeiraos máis pobres, en troques, tamén se achegaban ás barcas coas cestas de pavías, que vendían nas vilas e feiras da bisbarra de Lemos. Cada cando, se lles facía ó caso, trocaban as pavías, cereixas, uvas e pexegos a razón dun saco de centeo da chaira, que lles viña a sorte de cara para coceren o panciño no forno de leña.

domingo, 24 de febreiro de 2019


As fillas da caracocha, relatos breves: A lenda do Pedome. 


  


                      ____________________________________________                                            
                                     10 

                     Faragullas de ourego

“Ourego. Herba olorosa perenne da familia das labiadas (Origanum virens), de flores brancas ou rosadas en espiga, moi usada como condimento. A zorza dos chourizos pode levar ourego”. 




A lenda do Pedome




Colleron dous galos –conta don Antón Rodicio no Boletín Auriense, ano 1995, o que escoitara sendo un neno ó seu veciño Avelino Álvarez (nado en 1883), narrado aquí á miña maneira de tecer os contos– un  branco do poleiro dos freires de Santa Cristina e mais outro negro dun mouro xigante que  quedara a vivir no lugar, preto do cachón de Xabrega e do regato de Lamateiro,  onde se atopa unha pegada súa  remarcada  nunha  pena, o Pedome. Lugar  moi propio para pasar a ponte no verán,  din  os  máis  vellos dos vellos do lugar que se pasaba á outra banda brincando sobre as pedras do leito do río, que seica de aí vén o nome de “Peares”.
E botárono a sorte, se o primeiro en cantar na alborada era o galo branco, habíase de erguer a ponte; se, pola contra, era o galo negro en dar o primeiro quiquiriquí do amencer, o Destino, que estaba a xogar cos quiquiriquís dos galos, manifestaba que non se debía construír. E disque o galo negro foi máis madrugador e que, por tanto, xa dende entón, as barcas de Paradela, de Meixide, da Barca de Baixo, de San Fiz, de Cerreda continuaron co oficio milenario de transportar dunha banda á outra a persoas, animais e mercadorías. Dende aquí, una merecida homenaxe ós barqueiros do Sil.

domingo, 17 de febreiro de 2019

Folliñas que levou o tempo







                         Relato 9

                             


                           Faragullas de ourego



“Ourego. Herba olorosa perenne da familia das labiadas (Origanum virens), de flores brancas ou rosadas en espiga, moi usada como condimento. A zorza dos chourizos pode levar ourego”. 


_________________________________________________________________________




As folliñas que levou o tempo






Aquí, en Parada de Sil, noutros tempos esvaecidos tiraban ó lixo a memoria dos antepasados. Agora bótanse en falta documentos gráficos e literarios que recollan o devir diario desta terra meiga, a xeito dunhas Folliñas que levara o tempo: os quefaceres dunha cultura milenaria, a piques de desaparecer –vai xuntando, Claudia, estas follas manuscritas–, melloraron  as estradas e, mesmo, as pistas baixan zigzagueando á beira do encoro de Santo Estevo, a traída e saneamento da auga, apareceron as casas rurais, a pisa de castañas en Purdeus, as andainas polas carriozas e canellas, a residencia de maiores Luces do Sil, as xornadas gastronómicas, o xacemento arqueolóxico de San Vitor, a pasarela que serpea na orela do río Mao, o albergue na antiga Fábrica de luz, os restaurantes e mailos furanchos nas adegas, o catamarán asucando o río Sil. Certo, non é pouco.    
                                         
     Aínda queda moito por facer: dar a coñecer, e gardar para tempos vindeiros, a cultura integradora que valore o que é de noso, non só o mosteiro de Santa Cristina e mais a necrópole de San Vitor, tamén as formas de vida de antano: os costumes ancestrais, as lendas dos mouros, os feitizos menciñeiros das mulleres meigas e dos curandeiros, compoñedores de ósos; o valor engadido da natureza tanto da flora autóctona como da fauna, un regalo para os sentidos: o raposo, a bubela,  a garduña, o gabián, os lagartos; os carballos, uces, acivros, morotes e estalotes; os ríos e mailos regatos coas fervenzas, onde se acicalaban as meigas no canle dos muíños vellos.    

     Unha terra encantada, quizais lixeira, con certeza minifundista, pero abofé toda ela con lentura suficiente, non só para facer medrar as patacas nas cortiñas da montaña ou elaborar o mellor viño de cepas vellas no cerengo de San Adrián: boon viño de Ourense loa nas súas Cantigas de Santa María o rei Sabio, hai que pór en valor o patrimonio inmaterial que é de noso: que tal niño, tal paxariño.   
       
     Disque estes lares, á beira do Sil, teñen un non sei que, quizais, un tesouro acochado dende os rituais dos druídas que recende un sentir máxico de arte e de poesía; unha terra con alma coroada de vivencias pasadas de onde abrollan doados contos e xorden misteriosas lendas, como A lenda do Pedome,  maquinadas, unhas veces, polas meigas e mais outras polos mouros que moraron, dende os tempos de Almanzor, nas medorras e picoutos de acó e de acolá, nas dúas bandas do Sil.

venres, 1 de febreiro de 2019

A desmemoria dun pobo





                         Relato 8

                             


                       Faragullas de ourego



“Ourego. Herba olorosa perenne da familia das labiadas (Origanum virens), de flores brancas ou rosadas en espiga, moi usada como condimento. A zorza dos chourizos pode levar ourego”. 


          __________________________________________________________________________



A desmemoria dun pobo    



Naquela, os ribeiráns do Sil e mais do Miño, anos que corrían devagar –días negros de pan centeo, de traballo de lusco a fusco trala gancha na cava das viñas espalladas en socalcos; chancas nos pés, calzóns de pana remendada a cadros co peto baleiro de cartiños: no seu lugar, un pano para limpar o suor e mailos mocos– seica padeceran amnesia colectiva, pois o mal hai que matalo, borrándoo da memoria.   
                                          
     A xente moza comezara emigrar fóra da chaira, así que –presta atención, nena, e deixa de xogar co gato, se queres que siga a debullar o conto que toca hoxe– os  poucos que quedaron nas aldeas, os máis vellos, acompañaban a súa soidade coas copas de licor café, esquecendo, medio chispas, o presente inmediato e máis o esvaecido pasado até quedaren orfos de recordos e de lembranzas, camiñando mainiños no solpor da súa vida, confusos e descarreirados, que en verdade daba mágoa ver tanto vello desmemoriado como se estiveran deambulando coas velas apagadas nunha procesión de ánimas.  
                              
     Unha bisbarra, antes coa lentura de seu, trocara nun reino sen identidade, e falto de vontade, no que primaba máis vivir o instante hedonista, coma naquel país dos lotófagos, do conto da Odisea, que esqueceran retornar a Ítaca, engaiolados polos aromas embriagadores da  flor de loto.    
                                                                          
     –A odisea é un dos libros que máis me gustou dos recomendados polo meu pai: sentíame no rol de Penélope, esperando o retorno de Ulises, tecendo o manto de día e destecéndoo pola noite, máis se debe perder a esperanza, nunca máis!  
         
     –O teu inciso cadra axustado, certo; porén, non me tornes a auga do rego deica que chegue ó seu cabo.    
                                                                                                      
    Escoita, mantén a orella tesa e a boca pechada, como che estaba a dicir: Non había forma de recoller información da intrahistoria da bisbarra de Caldelas dos últimos cincuenta anos. Houbo un intento, certo, coa tese de doutoramento dun universitario da USC, que levaba por título: Os Esquecementos da Ribeira Sacra, aínda que tal proxecto non chegara a fraguar por causa da seca da información.  
                                               
     Así que este tramo do século XX aparece na páxina da Historia da Ribeira do Sil cunha folla en branco, panorama tal que xa antano recollera o historiador Tácito no seus Anais, falando doutros lares e doutros momentos: locus et tempus, tanquam tabula rasa in qua nihil est scriptum –deixara escrito fai xa unha morea de anos. 
                                    
     Cumpría, emporiso, documentarse, enmeigado o meu maxín nas horas previas a pegar no sono, co libro Na busca do tempo perdido de Marcel Proust, xa que logo habería de solicitar audiencia a Hawking co gallo de arranxar, no meu obradoiro de escritor cazapasados, un teletransportador ou máquina voadora, entrerprice, para o honor de ser o primeiro cronoviaxeiro en volver ó territorio trillado do pasado.   
                         
     –Avó, que te vas volver todo con tanta leria! –díxolle a neta, mirándolle ós ollos, chispos, mentres lía os títulos dos libros da mesiña de noite do avó: Xente de aquí e de acolá, que tempos atrás matinara con realismo máxico don Álvaro Cunqueiro e mais outro libro de contos, aínda quente do prelo: As folliñas que levou o tempo.

sábado, 26 de xaneiro de 2019

As fillas da caracocha, o río dos esquecementos: relato 7


                                                                  




_____________________________________ 
                               
                    Relato  7

                             


                            Faragullas de ourego


“Ourego. Herba olorosa perenne da familia das labiadas (Origanum virens), de flores brancas ou rosadas en espiga, moi usada como condimento. A zorza dos chourizos pode levar ourego”. 




O río dos esquecementos    
                                                                      


Xa na idade antiga se dicía que os desafortunados que bebían das augas quedas do río Leteo, o río de Hades, que vertía os recordos na lagoa Estigia, perdían dun golpe toda a memoria acumulada. 
                                                                                                                   
     Mira, Claudia, os escravos romanos, un bo día, colocaron unha lousa no foro de Roma, logo colocaron outra diante da primeira, despois outra e mais outra e así, lousa tras lousa sementaron de vías o imperio. Certo, como reza nos libros de historia, que ti coñeces. Despois de moitas andainas de conquistas de terras bárbaras, os milites romanos chegaron ós limes de Gallaecia: o río Limia.   
                                                 
     Ante diem sextum kalendas Martias, 138 a. C., os soldados romanos quixeron ver no río Limia o río Leteo, o río dos esquecementos da mitoloxía grega, de maneira que se negaron a mollarse nas augas do río sagrado por mor de non quedaren coa mente in albis, tanquam tabola rasa, como falaban eles. Di a lenda que ante o plantón do seu exército de cruzaren o río dos olvidos, o xeneral Décimo Bruto, alcumado “Galaico”,  pasou á outra banda, enarborando un estandarte como sinal de vitoria. Axiña, comezou a berrar os nomes dos soldados acampados noutra orela. 

     –Caprenius Rusticus, berrou o nome do primeiro soldado, que fora recrutado cun rabaño de cabras nos montes etruscos. 
   –Aulus Reburrus, berrou estoutro nome, un mozo repetidor da ESOR da Academia Palatina, recuperado para o exército. 
      –Florius Eunucus, enrolado pola leva, mentres coidaba ás virxes vestais.                     
    –Flacius Flaccus, o miles que estaba a tentar coa man se un oso do Val da Limia lle rillara un cacho de chicha do óso dunha canela.
    –Veranius Ostianus, levado polo cónsul patricio para a campaña do Xeneral Galaico, cando coidaba das hamacas na praia da Ostia.

     A seguir, os miletes romanos cruzaron a raia do río. Mais como a lenda debía continuar por moitos anos, un soldado, despois de cruzar o río Limia, amosaba estar voando, matinando nos biosbardos non sei que lerias. 
              
     –Canta o teu nome, soldado romano! –díxolle o xeneral Brutus.                                                            –“Ninguén” é o meu nome –contestoulle a secas. 
    –E logo, non es Vinicius, filius dos Caldius? Vinicius: “Doce viño do olvido”. Caldius: “O demo que fai ferver os caldos nas adegas, onde se evaporan os recordos” –dixo para os seus adentros o soldado descarreirado tras perder a memoria. 

venres, 18 de xaneiro de 2019

As fillas da caracocha, memoria histórica






_______________________________________  
                               
                                6

                    Faragullas de ourego



“Ourego. Herba olorosa perenne da familia das labiadas (Origanum virens), de flores brancas ou rosadas en espiga, moi usada como condimento. A zorza dos chourizos pode levar ourego”. 



Memoria histórica



Escoita, ó comezo da guerra tiña eu un taller mecánico en Ordes con dous coches, un pequeno utilitario para o servizo do taller e un Ford T Sedan de sete prazas que usaba para o transporte de viaxeiros entre Ordes e Santiago. Na vila só  conduciamos o teu pai, que xa o facía con trece anos, e mais eu: isto foi, Claudia, o que lle dixo o bisavó de Santiago ó teu avó.                                                                                                  
     Unha mañá, presentouse a Garda Civil no meu taller cunha orde escrita para requisar os dous vehículos da familia, advertíndome da obriga de presentarme no cuartel cantas veces fose chamado, de día ou de noite, considerándose a posible ausencia como motivo de consello de guerra. Unha noite, a iso das tres da madrugada, presentáronse dous números da Benemérita na miña casa e coas culatas dos mosquetóns empezaron a aporrear na porta, chamándome a berros: "Vístete rápido e acompáñanos, que tes un servizo". Unha vez montados no Ford, ordenáronme dirixirme á casa dun veciño, pouco amigo de misas. Os golpes secos coa culata dos mausers nos remaches de ferro na porta de madeira resoaron metálicos e ameazantes, rompendo a quietude da noite: sons de mal agoiros dos paseos nocturnos.                                                                                      

     O pobre home, quizais de tendencia comunista e amigo de lecturas, asomouse ó balcón en panos menores.   
                                                                                                 
     –Vístete e acompáñanos –díxolle un dos gardas.                                                        
     –Por que me buscan a min? eu non fixen nada –preguntaba dende a ventá.     
     –Se non te queres vestir, igual, para onde vas ir... –advertíronlle.                                 
     –Toma a estrada de A Coruña –díxome o garda que ía ó mando.                                  
     –Agora, desvíate por esa pista, á dereita –engadiu, de alí a pouco.                             
     –Para! e enfoca ese silveiro que hai nese valado –ordenáronme.                               
     –Baixa do coche, que che chegou ou momento do paseo! –oín que lle dicían. 
         
     De alí a pouco, escoitáronse dúas detonacións de fusil. Logo, os dous gardas civís colgaron as armas ó ombro, subiron ó coche e prenderon dous pitos. Neste momento, o rapaz baixou a cabeza, colleuna entre as súas mans e botouse a chorar: “Deixa os focos do coche acendidos e enfoca ese valado”, repetía unha e outra vez, entre saloucos. Pasado un tempo comentei ó meu pai o que me contara o meu avó: mentres me escoitaba, notaba que se ía poñendo cada vez máis serio, cambiándolle a cara a paso acelerado, facendo xestos que non sabía eu como interpretar.   

     Nunha pausa, díxome: “Cando non ía o teu avó, porque dicía que estaba malo ou chegaba borracho á casa, berrando como un tolo de atar, tiña que ir eu, con só quince anos, a dar o macabro paseo no medio da noite. Mais, un dos gardas adoitaba dicirme, antes de apertar o gatillo do fusil: “Marcialiño, ti mira pra outro lado”. Memoria da guerra que se vai lavando no río dos esquecementos.

xoves, 10 de xaneiro de 2019

As fillas da caracocha, as bondades do lume




_______________________________________  
                               
                                  5

                    Faragullas de ourego



“Ourego. Herba olorosa perenne da familia das labiadas (Origanum virens), de flores brancas ou rosadas en espiga, moi usada como condimento. A zorza dos chourizos pode levar ourego”. 





As bondades do lume




O home antecesor, o noso tataravó, querida Marta, que lle tocou vivir nos albores dos tempos, foi aprendendo a dispor dos recursos que lle brindaba a natureza, daquela inhóspita para un indefenso e desvalido homínido.   
                                                                  
     Mais o Homo Erectus, que foi gañando a verticalidade até plantarse como bípede coas mans ceibes para afiar un óso contra unha pedra ou, mesmo, artellar un coitelo cun cacho de sílex, disque coa avantaxe dun cerebro máis desenvolvido, foi descubrindo novas tecnoloxías, daquela revolucionarias, destacando dous achados decisivos para o porvir da humanidade: o invento da roda e mais o segredo do lume.                          

     Logo, habería de presentarse un home sapiens, fillo da súa nai: un home dual, pirómano e mais bombeiro, contraditorio de si pero non, cordo e mais tolo, humano e mais lobo. Un día de verán, a iso da noitiña, deulle por prender lume ó monte.     

     –Lume...! pegáronlle lume á fraga…!, fumega o monte, arde o monte…! –berra o alcalde pedáneo de Santiago de Medorra, espertando ós veciños que xa moran quedos no sagrado.O monte do Burgo cheira a morto, entre lusco e fusco quedou arrasado, só unhas gallas retorcidas e esgazadas continúan con fume. Axiña, virán as chuvias do outono lavarlle os pés para o enterro: o monte quedará lambido, só unha fea calva de pedras desolada; primeiro, veu o lume e logo choveu do ceo, que mal lle pinta a auga despois do lume ós montes ladeiros da ribeira de Caldelas!   

     Se antonte amosaba espléndido, hoxe está triste e silandeiro: antes presumía de esveltos carballos, acivros de follas espiñosas, frondosos castiñeiros; falcóns peregrinos; raposos nos tobos; sinfonía de chíos de papuxas e paporrubios; divertidos esquíos;  campaíñas de estalotes, frescos morotes; perfume de ourego, loureiro, alegres caraveis… porén, onte veu a Parca co lanzachamas e daquelo tan fermoso xa non che queda nada: calvo, negro e feo, monte queimado, que mal te vexo!            
                    
     Así e todo, o lume, querida Marta, tamén ten as súas bondades: fogueira de San Xoán purificadora; lume de virxes vestais; lume do xamán Maui que baixou do ceo o arte do fogo; lume, bolboretas de namorados: disque o home é fogo e a muller estopa e ven o diaño e sopra; lume de volcáns, morada dos deuses; contos lobeiros ó pé da lareira; fogar de familia romanés en acampada; lume purificador de bacilos nun sanatorio; lume frío no velorio dun ateo; vagalumes no camiño dun descarreirado; fol de zafra que debuxa santos de ferro a golpes de martelo; fumeira dos chourizos nos fungueiros; lume que quenta a barriga do forno; lume preguiceiro que destila augardente de bullo; lume afogado nas toleiras dunha seara; lume de candil de carburo que perfuma o cu da noite; lume de botafumeiro que purifica ós peregrinos; lume dos Fachóns de Castro Caldelas que espanta ós lobos que queiman cos ollos; lume do inferno, divina comedia dos cregos; lume no monte de Venus que apaga a vontade de varudo bombeiro; lume cuspido polo Vesubio que conxelou o quefacer de sosegados pompeianos nun intre da historia.