venres, 30 de maio de 2014

Os catro mandamentos do ribeirao



Longos foron os anos de fatigas por causa dos catro mandamentos que someteron aos ribeiraos nas abas do Sil e mais do Miño: a gancha, a corda, o cesto e mailo saco; días de lusco a fusco trala gancha na cava das viñas; chancas, mordendo os pés nas calcañeiras, apandando cos cestos culeiros nun carreiro de formigas, ateigados de uvas rubindo paseniño os valados da ribeira do Sil: pataos ou socalcos, pedra sobre pedra, calzadas con mestría en liñas de pentagramas de negras e brancas con sona de viños ricos; chambra a cores, calzóns de pana, remendados nun mapa de autonomías de téxtil; enriba, un feixe de herba, de leña, de toxos atados coa corda de pita, rabuñando o pescozo amolecido: suor de boi na almofada do saco dobrado; canelas de arame polos carriozos mollados de orballo: ao lombo, sacos de castañas para ao canizo ou de millo debullado onte ao carón da lareira que vai hoxe cara ao muíño. Abofé que un saco de esparto no alpendre da casa dun labrego facía moito apaño, mesmo, na cabeza de cucurucho, de amosar unha treboada polo canón do Sil.                   
    Disque os ribeiraos cargados de anos, decotío dobrados fochicando nos recunchos da terra, padeceran amnesia colectiva de rango, homo bípede sapiens, confundidos cos equinos cuadrúpedes –burros, machos e mulas– que percorrían os camiños de ferradura da ribeira á montaña cos moios de viño, ou se ollaban no espello dos seus adentros como parella xunguida ao carro, cantando pola corredoira sons esgazados de traballos propios de Hércules, postos ao arado de pau de freixo abrindo regos nunha leira coa caligrafía dun mestre, homes curtidos co peito dun boi: dous mozos ben mantidos fanche a xeira de dúas cabezas de gando; a muller labrega tampouco se quedaba atrás: “Rapaz, ándame coa cabeza espelida como fan os raposos –dicíame un vello mulateiro de Vilar de Forcas– vai facerlle as beiras a unha moza, varuda e mansa, logo casa con ela como Deus manda, abofé que vas aforrar a manxadoira e mailos terróns de azucre dunha mula”.      
      A xente moza, escapando da metamorfose que tende a baixar de grao aos destripadores de terróns, de homo sapiens a brutus, considerou como vía de escape espallarse na emigración… –presta atención, nena, e deixa de xogar co gato, se queres que siga tecendo o conto dos teus devanceiros– os  poucos que quedaron nas aldeas, os máis vellos, acompañaban a súa soidade coas copas de licor café, en Sacardebois no obradoiro do señor Néstor, até quedaren orfos de lembranzas, camiñando mainiños e descarreirados no solpor da súa vida, que en verdade daba mágoa ver tanto vello desmemoriado da súa condición primixenia como se che estiveran deambulando coas velas apagadas nunha procesión de ánimas ao redor da necrópole de San Vitor. Unha bisbarra, antes coa lentura de seu, trocara nun reino hedonista: arreo, manducando febras no espeto e mollando a palleta, emulando aos lotófagos do conto da Odisea, que esqueceron retornar a Ítaca, engaiolados polos aromas embriagadores da  flor de loto.                   
     –Gustei da Odisea de Homero, eu sentíame no rol de Penélope esperando o retorno do seu amado, Ulises: de día, sorría con disimulo tecendo o mando de vodas; porén, de noite, choraba bágoas dos ollos no labor de gancho que destecía.                         
    –O teu inciso cadra axustado, certo, porén non me tornes a auga do rego deica que chegue ao seu cabo. Escoita, nena, mantén a orella tesa e a boca pechada. Como che estaba a dicir, non había forma de recoller información da intrahistoria da bisbarra de Caldelas dos últimos tempos do rural. Houbo un intento coa tese de doutoramento dun universitario da USC, que levaba por título: Os Esquecementos da Ribeira Sacra, malia que tal proxecto non chegara a fraguar por causa da seca da información.                 
     Así que este tramo medio do século XX aparece na Historia da Ribeira do Sil cunha folla en branco. Cumpría, emporiso, empaparme do choio que ando matinando, antes da colleita da memoria dos catro mandamentos do ribeirao nun atado de estampas, coa lectura, a dúas bandas, de dous libros de mesiña de noite: A busca do tempo perdido de Marcel Proust e mais a Xente de aquí e de acolá, conto que tecera de realismo máxico don Álvaro Cunqueiro.

xoves, 15 de maio de 2014

Os carballos arden mal

(Fotografía de Rosa Villar Pumar)  
Hoxe, 15 de maio, vai bo: día de merenda na “pradera”, á beira de Madrid-Río, trala sobremesa de dúas rosquillas “tontas” do Santo, Isidro que foi e labrador como o meu pai (a miña muller, máis aguda cós allos, séntanlle mellor as "listas"), eu gusto máis das rosquiñas parvas porque hai que acompañalas cun chisco de chinchón para darlle un toque de festa, así que mollando a palleta para darme un aire, parvo de min, fun quedando trasposto. Axiña, as ás do maxín voaron comigo até aterrar no berce da Ribeira Sacra, alá onde o río Sil ten parada: escoitei o cuco na carballeira contando os días que van de primavera; escoitei os chíos e rechouchíos de paxariños nos regatos acochados ao abeiro das xestas e piornos; ollei á presumida bubela peiteando a súa coroa empoleirada encima dun penedo; fitei os ollos chispos no bulebule das lavandeiras empinando os picos na fervenza de Maraván; acompañei os chíos do aureolo, coñecido por Caldelas por domingo lirón:“Domingo, liro; domingo, liro, xa revolegan no coturulo!”, anunciando a primicia das cereixas en Barxacova.  
     Acudindo a Galicia o día das letras galegas, que celebra o concello de Para de Sil, este ano a Xosé Elías Ferreiro coa publicación:“Latexos e lembranzas de Parada de Sil”, cobrou realidade o meu soño recorrendo, cos pés na terra, os rueiros tantas veces transitados de cando ía coas vacas para o monte. Cunha caxata, fun de andaina polos vellos camiños da fraga recoñecendo os sitios da nenez, decatando que  medraran os carballos da fraga de Sacardebois: os pasteiros, as searas de varias tegas de sementeira de centeo, as calvas do monte, onde nas primaveras pacían as vacas e mailos rabaños de ovellas dos veciños, amosan inzadas de árbores novos: carballos da altura dun home sementados polos paxaros; acivros, pola pita do monte; castiñeiros, polos xabarís: o bosque de  Ribeira do Sil xa non atopa cancelas para espallar o seu imperio.        
     Unha mañá tocaron as campás a defunto: finou unha veciña, q.e.d., como se fose un familiar para os que conviven día a día na parroquia. O pasamento dos vellos á outra banda é un goteo que vai indo sen présas pero sen pausas, as aldeas van quedando arrecunchadas e silandeiras arrodeadas de árbores e da maleza dos silveiros: polos rueiros xa non roxe case que ninguén. Desapareceron os depredadores, a fouce e a machada: a fraga vai gañando o terreo que deixa ceibe o labor da cava, da roza e da demouca dos carballos, leña que cumpría antano para atizar o lume da lareira ou da cociña económica dos nosos avós: o caldo de grelos fervía devagar toda a santa mañá; e no solpor, cumpría quentar o corpo de parola ao redor do lume.                        
    A praga dos incendios rétanos, desafiante cada verán; a loita co lume e coa auga desaforada ou escasa vaia continuar: o cambio climático vén de resultas do maltrato á natureza. Pechou o inferno que condenaba ás almas dos pecadores no máis alá: o conto do barqueiro de Hades e da lagoa Estigia; contos dos cregos para meter medo, porén apareceu outro inferno, este real como a vida mesma: o tempo atmosférico anda no mapa como cacho nun cribo, bailando tolo coma un tarabelo. 
     A admiración polas árbores disque vén dos tempos dos celtas, cos druídas: aínda hoxe unha árbore no alto dunha casa en construción, que cubriu augas, é a nosa bandeira. De cando neno, unha ventada arrincou de raigaña a un piñeiro singular, o Piñeiro de Viana, 400 anos ao pé da casa dos meus devanceiros. Unha velliña de Montederramo cantoume esta cantiga: “/ Paxariño merendeiro / onde vas facer o niño? / vou ao piñeiro de Viana / no máis alto dun ramalliño/”.  
     Antonte, lin un artigo de Ricardo Lago (La Región, 10/05/2014) falando doutra árbore; entresaco a cantiga: “O Carballo da Merteira / ten a folla rebirada, / que ia rebirou o vento / unha noite de xiada”.
     Na ribeira do Sil, as fragas están inzadas de arbores autóctonas: carballos, acivros, loureiros, nogueiras, amieiros, bidueiros… entre os numerosos castiñeiros que enchen os soutos, hai un moi grande e velliño: do seu toro, xa medio caracocha, contei unha ducia de trabes. Falo do Castiñeiro de Entrambosríos, árbore senlleira do concello de Parada de Sil, con memoria gravada nos centos de aneis concéntricos do seu toro descomunal, da época dos mouros, aínda que asemella o corpo dun xigante dinosauro varado no tempo.
      Árbores da Ribeira Sacra que arden mal como os libros vellos dos mosteiros.