Contos da Ribeira Sacra

Cousas dos vellos

2012-02-10T05:25:00.000-08:00

Ao cantar o galo no poleiro, arreguizada a miña cara como cu de pita choca e curvado o carrelo das costas polo peso dos anos, baixo paseniño ao alpendre co gallo de arranxar unha puñada de uces para acender o lume; logo, mentres as achas de carballo van suando a humidade de seu, as miñas mans, engurradas pola artrose, pouco a pouco, poñéndoas do revés e do dereito encima do lume,van quecendo até estaren tan quentes coma os roxóns que preparaba a Xenerosa despois de cada matanza, na procura da manteiga.

Entón, coa sangue xa morna, comezo a rebulir polas alcobas da casa, abrindo as ventás para descubrir as teas de araña arrecunchadas nas esquinas do teito, abaneándoas primeiro cunha fileira de carallos e mais outros improperios que lles vocifero a xeito de disparos de metralleta, que son os berros roncos de meu, cando estou cabreado –tódalas mañás arrinco así con ganas de guerra– e logo métolles a vasoira de frouma no corazón da rede para escangallarlles a arquitectura de simetrías matinadas para cazar, non sexa o demo que un día quede atrapado nas redes enmarañadas unhas coas outras, me envurullen ó redor coma a un mosquito a xeito de momia, tecéndome a medida o sudario de seda para durmir no cadaleito co fío que as arañas van cichando polas glándulas fieiras, cando están a tecer as trampas ou preparando a mortalla dalgún infeliz caído na rede brillante de cristal pegañoso.

Demo non digas! Si, digo, que non quero servirlles de xantar, atado con camisas de forza, mentres vexo como me van chuchando as entrañas e mailos miolos que están por baixo da tapa da cabeza. Xa me dirás ti como vou tirar para adiante así, seco coma unha folla de bacallau, camiñando como alma en pena, sen que me alcumen na rúa de ‘pasmón’, ‘pantasma’, de ‘paiolo’, ‘monicreque’ e, mesmo, de ‘piollo resucitado’ andando pola rúa coma un toleirán, debuxando eses sen saber por onde tirar, lucindo de cachola unha cabaza baleira, cos miolos sumidos, como se for con ela buscar auga da fonte, eh?

Trala sobremesa, acostumo remexer nos queixóns do aparador do salón, buscando lembranzas nas fotos vellas; outras veces, dáme por rebobinar o tempo cara atrás, despregando os atados de papeis de barba testamentarios dos meus devanceiros, que me gustaría a min tamén testar vacas, leiras, viñas e, mesmo, casas grandes con alpendre, forno e forxa, porén coma non teste o testo coa pota do caldo, outra cousa non teño, aínda que, ao meu fillo Fidalgo poderíalle testar un epitafio: “Vente, aquí non hai crise”, que valer non vale nada, porén con certeza lle quitaría as dores de cabeza, a piques de estoupar facendo números polo vinte de cada mes e, mesmo, lle saldaría dun golpe o peso da hipoteca, porque aquí por debaixo os problemas da terra xa non pesan: ¡sit terra levis! –reza na porta do campo santo.

Así, deste xeito, rebulindo nas miñas cousas, sermonando comigo, conversa que arreo me dá a razón e me fai compaña, son capaz de pasar toda a santa mañá, facendo que fago, sen face nada de proveito, porén estes quefaceres de meu, ao cabo do día, tamén che dan canseira, quedando fatigado de corpo e de mente e, como burro vello xa no entra en rego, mañá volverei coa mesma.

Tódalas noites, despois de prepararlle as trampas aos ratos cunhas codela de queixo, baixo ao alpendre. O gato xa non caza ratos nin cousa ningunha, abofé que non: o ano pasado no inverno con tanto frío, meteuse no forno da cociña económica e, parvo de min, sen reparar mentes, pecheille a porta (de min a vostede, gústalle o cabrito asado?). Emporiso, lle digo que xa non me caza, porque o cacei eu a el antes coa porta do forno, o malpocado, gato tan friorento máis vin eu en ningures! Ao final, quixo quecer tanto, que morreu enfornado.

Este ano, nos primeiros días de novembro, atopei un reloxo de cuco nunha arca do faio; deixeille as teas de araña como recordo do paso do tempo, sabedor eu dos feitizos que se narran nas lendas das arañas, como o mito de Ariadna, en Micenas, a mai de todas elas, que vai tecendo o tempo até esgotar o desenrolo do nobelo: fío da vida que salvara a Teseo dos corno do Minotauro.

No alpendre teño a gadaña de segar colgada da mao da santa compaña: unha alma en pena, perdida da procesión por apagárselle a vela, encontrada pola parca nun camiño vello, que viu a ben darlle a encomenda de presentarse no meu aniversario dos 70 anos, e disque quedou na miña casa este inverno acubillo das xeadas, esperando a chegada do andazo, co reloxo de cuco que lle colguei noutra man, cantando ela as horas e mais os misereres de seu.

A noite faise longa, certo, escoitando a curuxa: ‘busca viño, busca pan que mañá…teimando en berrar na galla dunha caracocha no souto do Sagrado, así que me poño a rezar ‘as vésperas’ cos ollos abertos e os ouvidos pechos, para non escoitar os cánticos tristes, de mal agoiro, da santa compaña, botando moito de menos os aloumiños da miña muller, que me quentaba os pés e me acariñaba o queixo coméndome a bicos: este inverno, que se presentou moi frío sen a Xenerosa, o meu corazón está coma entumecido, malo será que se cale antes de agromar a vindeira primavera.

De maneira que, determinei darlle corda cumprida e colguei o reloxo outra vez da man mouca da pantasma que teño no alpendre, así que, dende entón, estou a ver pasar os días contando eu tamén as horas ao compás do cuco até que se lle esgote o fío do resorte da corda.

Namentres isto veña a suceder, aos vellos, que nos queixamos baixiño do noso, o que nos cómpre agora é calor para non quedarmos tesos antes da hora marcada na axenda da desalmada parca que leva o control das saídas e das entradas no teatro do mundo.

Vai unha friaxe que pela

2012-02-02T15:10:00.000-08:00

Ao cantar o galo no poleiro, aínda medio arreguizado, baixo ao alpendre, apaño unha puñada de uces para acender o lume, meto as mans no fogón e, mentres as achas de carballo van suando a humidade de seu, as miñas mans, engurradas pola artrose, pouco a pouco, poñéndoas do revés e do dereito encima do lume, van quecendo deica estaren quentes coma roxóns; entón, comezo a rebulir polas alcobas da casa, abrindo as ventás na procura das teias de araña arrecunchadas nas esquinas do teito, que desfago, con ganas, a paus de vasoira, non sexa o demo que un día quede atrapado na rede, me líen co fío e me chuchen os miolos, deixándome seco coma unha folla de bacallau; logo, vou remexer, sen tino, nos queixóns do aparador do salón, buscando lembranzas nos papeis de barba, testamentarios.

A noite faise longa, escoitando a curuxa, berrando no castiñeiro do resío, cos ollos abertos, botando de menos os aloumiños da muller, que me quentaba os pés e me acariñaba o queixo, mollado agora de bágoas salgadas: este inverno, que se presentou tan frío sen a Xenerosa, o meu corazón está coma entumecido, malo será que se cale, pois a vida xa anda fatigada tralas andainas, de acó acolá, coa gadaña ao lombo; namentres, isto veña a suceder, aos vellos, que nos queixamos tan baixiño, o que nos cómpre agora é calor.

Carta a Antonio Carreño

2012-01-20T03:15:00.000-08:00

Madrid,18/01/012

Amigo Antonio, he leído otra vez tu artículo sobre los motes, publicado hoy en la Región. Me ha gustado mucho: lenguaje, cuidado; estilo, fluido..., y todo lo demás que soléis decir los críticos; sin embargo, me atrevería a comentarte que el tema, aparentemente banal, de los motes da Ribeira Sacra, con tu pluma, que ha subrayado innumerables libros de autor a lo largo de muchos años de docencia universitaria y ha articulado otros muchos de propia factura, gana rango en una dimensión global de la Historia, al analizar el porqué de los motes y la enumeración del variado colorido de los mismos, cuyas reflexiones podrían servir de apuntes para un ensayo de sociología da Terra de Caldelas: "A chicha dos alcumes da Ribeira Sacra". O domingo, ás 6 antes do comezo do teatro, seguiremos no choio. Unha aperta, Eduardo de Viana.

Madrid, 20/01/012

Graciñas, Eduardo (así se llamaba mi padre y se llama mi hermano) “polas túas letras sobre as miñas bagatelas periodísticas”.

Con mis motes, y los que me pasaste tú, te da pie para sacar un cuento de cada uno, porque detrás de cada uno hay una historia interesante. Yo conocí al "Barrabás" y al "Tres", ambos de Castro, la aldea antes de llegar a Santa Cristina. El perro que tiene Pilar, en el bar de Parada, negro, de nombre Troco, mi gran amigo, era de "O Tres". Estuvo en Francia o Suiza; perdió un ojo, volvió a la aldea, bebía y fumaba, etcétera. Hablé mucho con él. “A mirada inocente do can recórdame O Tres. Morreu sendo o Troco un cachorro. As veces, camiño co can a Castro y vai desesperado de diante, talvez na procura da súa Ithaca perdida, que foi "O Tres". El resto de la historia te la dejo para ti. Apertas.

De cando había serenos

2012-01-13T03:55:00.000-08:00

O’ Moucho de Aguil, sereno en Madrid

A media noite, encamiñeime cara á rúa da Cruz, peguei unhas palmadas, namentres chamaba ao sereno: ¡Sereeenooo…! Axiña, contestou dende lonxe: ¡Yaaa…vaaa…! Logo, máis preto de min, anunciou a hora e mailo parte meteorolóxico con voz máis potente e pousada: ¡Son las doceee… y serenooo..!

O’ Moucho de Aguil era, daquela, o vixiante nocturno da rúa da Cruz, paisano da Ribeira, de confianza, moi amigo de percorrer os camiños cun candil a media noite co fin de espantar as negras sombras das portas das casas e dos cortellos dos porcos da ceba, de aí o alcume que lle endosaran os veciños, e disque como xa non quedaba xente no seu vilariño, se viñera para Madrid na procura dun mellor porvir.

¡Son-las-do-ceee…y se-re-nooo…! –repetiu unha vez máis, marcando as sílabas– porque aquí, aos naturais da vila, que son por riba de dous millóns, había que engadir os forasteiros, a xente de paso; e onde bule xente, hai negocio: dous cans e mais unha cadela fan un real; catro reais, unha peseta; unha propina por aquí e mais outra por alá, un peso; e, como dicía o outro, gran a gran énchese unha tulla.

Seica estaba a xuntar moito diñeiro dos hostaleiros e mais dos clientes das numerosas pensións e fondas que, por entón, había ao longo desta rúa, a unha carreiriña de can da Porta do sol.

Nun tris, amosou pola embocadura dunha rúa estreita, noutro estremo, picando no chan de pedra co chuzo ferrado tac! tac! tac! tac..! con gabán, cinto e viseira, segundo as ordenanzas do Concello, coma un garda civil xubilado, viña camiñando coma sombra de ánima en pena, metendo medo, que nin ¡diola! matinando en galego a súa filosofa, ou rosmándoa polo baixo, ao tempo de berrar en castelán a xerga do oficio de sereno.

O’ Moucho convertérase en ventrílocuo, sen darse conta; mesmo de padecer tolemia de Babel, incipiente, debido ao desdobramento da súa personalidade e á practica do bilingüismo, coma resultas das horas de parrafeo, para facerse a se mesmo compaña nas longas noites de inverno, remarcando o ritmo das palabras coa pica do chuzo.

Era o amo da rúa nas horas serenas da noite, onde só se moven esvaecidas sombras fuxidías; rebuscaba, no disco duro da súa caluga, a parola axeitada en castelán, que habería de servir de canle para chegar ao corazón do cliente, co fin de que afrouxase a carteira.

Viña para acó, lixeiro, rascando co pico do chuzo as reixas das ventás dos negocios e das habitacións dos baixos, canso de soprar no agudo asubío de latón, que lle deran no Concello, e que non acudise a policía, o pobre: facíanlle menos caso que os pitos dun sereno.

Mal como puider, estaba na obriga de espantar aos malfeitores, os cales, coma lobos ou teimados raposos, arrecunchábanse ao asexo, esperando á desvalida vítima. Xente sen leito nin teito, pillabáns de navalla e de malas artes que saían despois do solpor, coma feras, a rapinar ao transeúnte, amparados polo manto da noite que ía caendo encima da cidade, silandeira.

Mais non era así na rúa da Cruz, que O’ Moucho de Aguil mantiña a súa rúa limpa de ladros, dende había anos; anxo da garda nocturno que mantiña a orde e vixiaba as propiedades dos veciños os cales, a cambio dunha puñada de pesos, poderían repousar a perna solta sen preocupacións nin sobresaltos. Nunca se detiña a parolar con ninguén, sempre camiñando de acó acolá, e non era raro de lle medir as costas co chuzo a máis dun malandrín, polo que fora condecorado no Concello e lle subiran a paga co grado de auxiliar de policía.

Viña vindo cara min, tintinando a puñada de chaves dos portais, pendentes do seu cinto, ao tempo de alardear de falar idiomas, sen trabucarse na súa caluga, ao procesar en galego e falar en castelán; ás veces, ata se atrevía co mesmo idioma dos guiris.

¡Yaaa…vaaa..! tanto berrar, sempre con présas, ¡ya voy, okay, señor..! Carallo que te pariu, que teño toda a noite por diante, no se desespere, the time viene del cielo, vite! vite! non has de ter esas présas en sacar os cartos do peto, el tiempo, lo único gratis que tenemos los pobres. Money! money! non, iso non, que che han de picar as maos, ¡yaaa…vaaa..! Cando agarres un peso, coido que aínda lle haberás de botar un responso de despedida e mais outro de defuntos, ¿a que che doe soltar un peso? Dóeche coma se che houbesen de cortar un ril, mañana vendrá otro día y pasado, otro, mal demo te parta, a estas horas: ¡Yaaa…vaaa..! One bedroom, okay, cinco pesos, ¿e logo que carallo te trae polos Madriles, viñeches de fulanas? ¡Ah, non, se é un barquilleiro, outro de Parada de Sil, na diáspora!

Rosmaba polo baixo, mentres escollía unha das chaves de ferro das máis grandes, para abrir o portón de madeira preguiceiro e laión da pensión Flora con carraspeira crónica, debida á ferruxe que van deixando os anos nas bisagras.

Despois dos consabidos saúdos, boas noites e tal, subimos ao primeiro andar; mentres me acomodaba nunha alcoba veume á cachola o refrán, que aprendera de cando estiver de neno na montaña, preto de Aguil, de criado coas vacas; os serenos son os amos da noite, cumpría caerlle ben, que me pode achaiar o camiño en Madrid, coñecen a tanta xente, con este pensamento lle soltei a rima, sorrindo, como o que non quere a cousa: “No fiadeiro de Aguil, tres mulleres e mais un candil”

Certo, dixo devolvéndome o sorriso, pero ollándome en fite ao mesmo tempo cos seus ollos chispos, penetrantes, afeitos a escudriñar na noite coma os gatos e mouchos:

Agora xa non hai fiadeiro, nin mulleres; ao candil apagóuselle a mecha, a Aguil fóiselle apagando a vida; unhas aldeas van morrendo; noutras, xa non roxe ninguén.

Como todas as mañás cedo, á alba, se recollía cos petos cheíños de cartos, que daba gusto ver tantos cans, cadelas, rubias e pesos e todo, pois con razón dereita, ríase do mundo Despois de trinta anos de acomodar aos trasnoitadores de Madrid, xa co corpo curvado polo peso dos anos, mesmo polas vinte e tantas chaves de ferro dos portalóns de madeira de pensións e fondas e mais outras tantas medianas e máis pequeneiras das casas de veciños, que lle estiveron a tirar do corpo cara abaixo durante tantas noites colgadas do seu cinto, o sereno da rúa da Cruz, o señor Severiano, volteou a Galicia, xa xubilado, a gozar dos airiños do mar coa filla maior, Aurora, moi amiga de misas e de novenas, que quedara para vestir santos, a pobre, engurrada de tanto incenso e de ora pro nobis, sen probar abrazo cumprido de ningún home, xa menopáusica.

Pasei a vida sen un mal pensamento, nun un roce, nin un bico, nada de nada –se laiaba a coitada, virxe como a aurora do amencer– mesmo que for cun mozo mariñeiro, famento e ansioso, acabado de arribar de Terranova de pescar o bacallau, máis que nada para probalo, disque sabe mellor que comer unha laranxa, pero nada de nada, aínda que a min tanto che me ten, que duns anos a esta parte xa non me pica alí, no sitio, con perdón. Ademais, por outra banda, fun recompensada polo ceo, cun pisiño en Vigo, no alto do Castro, onde me vou recoller co meu pai, que tornou de Madrid con cartiños aforrados.

Particulares, que esqueceran as chaves; os viaxantes e xentes de paso das provincias, que acudían ás pensións; os guiris, amigos de museos, dos touros nas Ventas, de ceas, de verbenas e de festas en Pasapoga; solteiróns que viven a corpo de rei, artistas de teatros e cabarés, pupilas de Venus e demais ralea, que se recollían ás altas horas da noite, teimaban en chamar polo sereno: ¡Sereenoo…! ¡¡Seeereeenoo!! Mais ninguén respondía ás insistentes chamadas.

O’ Moucho, canso de patear a rúa da Cruz, había días que se erguera en voo, de retorno a Galiza.

Dende entón, as noites, nas rúas de Madrid, non eran as mesmas: noites perigosas, escuras, desamparadas, silandeiras, tristes. A voz, ¡yaaa…vaaaa…!, gastada polos anos de uso, rematou mouca, enmudecendo en todas as rúas, na améndoa do Madrid dos Austrias.

Aos poucos, habería de aparecer o enxeño do porteiro automático, borrando das noites madrileñas a figura entrañable do sereno picando co seu chuzo no chan empedrado, tintinando o mangado de chaves, mentres acudía ás chamadas, solicitando a súa presenza. Sons e voces que arrolaron aos veciños de Madrid centos de anos, pero a roda do tempo, que xira sen acougo, foi cambiando os costumes: dos primitivos e vulgares berros, a pleno fol: ¡Yaaa…vaaaaa..! se mudou ao refinado e relambido: “Diga, ¿a qué piso llama, por favor?”

En resumidos contos

2011-12-14T15:18:00.000-08:00

A moto

De pequeno tiña unha bicicleta; logo, xa mozo, o pai mercoume a moto Derby do cura de Chandrexa, e con ela percorrín as catro provincias galegas e parte de Lugo. Agora, que xa vou vello, baixo ás viñas de Calvos no meu burriño, que non me gasta gasolina.

¿Ten pitas?
Unha maña de inverno, o abrir o portalón da casa, atopeime co zorro que quería falar comigo e díxome: “Bos días, señor, ¿ten pitas?”

A pía da auga bendita
Os tempos van mudando. Mosteiros, capelas, petos de ánimas, cruceiros. Lugares de rezo e de tormento. Salvadores da nosa alma: curas, freires e freiriñas, bispos e beatas, ceos, purgatorios, limbo de xustos e de dindáns, penitencias, autos e infernos. Pero duns anos a esta parte, a xente xa non mira por gañar o ceo. Están a percorrer, nas tribunas e palestras actuais, aires iconoclastas e laicistas: na pía da auga bendita dos mosteiros, comen os porcos e beben agora os cans.

O mapa de España
Din que van dividir España en dezasete rexións, que me coma Deus de estaren no certo, na pel do touro só che hai dúas formas de ser: de non ser galego, es castelán. Despois da raia de Galicia vén Castela. Xa non hai máis que dividir, que logo xa están os gavachos, isto aprendeumo moi ben a mestra, de cando nos sacaba ao mapa coa vara.

A Ourense, vaise evense
O outro antonte, o coche de liña levoume a Ourense. Ao pór os pés na beirarrúa, non hai tal Ourense, non o ves coas casas. Só paredes, xente e coches. Pero Ourense coma quen di, non está: nin tellados, nin ovellas, nin hortas, nin paxariños; só algún xardín coas flores chorando. A Ourense, vaise e vense.

E dixo unha vella de Espiñas
Á beira do cruceiro, un domingo a saída da misa, na parroquia de Forcas: “¡Que demo fai o cura, rindo con esas mozas. Unha xa non sabe a quen rezar!”

O furabolos
A desfeita dos porcos era un día de festa para os miúdos. Pero, por veces, veñen días tocados polo demo: o neno máis pequerrecho do caseiro meteu o dedo polo buraco das coitelas de máquina de picar a carne. ¡Nun tris, tras! a metade do furabolos desapareceu na tina de madeira coa outra carne esmiuzada para a zorza dos chourizos.Dende aquel día no probei máis os chourizos da casa. Toma un chouriciño para merendar –dicía a mamá– non quero, non quero, que non teño fame –lle respondía.

Caldo de galiña
Un día de maio, a miña nai agarrada aos barrotes da cama de ferro, botoume ao mundo. Entón, o cuco comezou a cucar no alto da fraga para dar a boa nova aos meus veciños, que puideron contar ata sete cucús. A min, tocoume xogar co número sete. Aquela tarde, o meu pai matou a galiña vella.

O’ Grilo de Castro

Se querías cebar a rella que parira o ano pasado, había que capala para que a súa carne non cheirar a bravío. Para este mester, había que chamar ao Grilo de Castro: bo capador, por certo, por ter os dedos moi longos cos que chegaba doadamente ás empreñadeiras, tiraba delas cara fóra para cortalas rentes coa navalla capadoira, mentres eu me facía o valente, tirándolle do rabo, ollando de esguello aquela carallada. Ás veces, preguntaban ó Grilo polo seu oficio, e disque contestaba con retranca, mentres metía a man no peto, buscando a navalla: “Son capador para servilo a vostede”.

Cinsa do vento
Contaba o señor Vitoriano de Mouca ao profesor Emilio Araúxo, unha tardiña de verán sentado nunha saca, pois a pedra espida –dicía– roe moito o cu: “Con dezasete anos, aínda un rapazolo, botei polo mundo trala roda de afiar. Os pais déronnos os camiños para andar, non tiñan daquela outra cousa: dende entón, fun o pai dos meus pais”.

E logo?

2011-11-24T09:40:00.000-08:00

-E logo, como vai o conto?

-O conto dos contos vai indo, xa están no prelo.

-No prelo, e logo, pois?

-Que van saír, ho. O concello anda tras deles…

-Mecagoendiola! demo che fenda a crisma e che revolva os miolos das entendedeiras. Fala en cristián, como fala un veciño a outro veciño, que pareces un crego que fala moito sen dicir nada.

-Fáloche dos ‘Contos da Ribeira Sacra’.

-Ah, os contos; cóntame un conto: había unha vez…Sonche enredos dos que non fan nada, porque nada teñen que facer; o que andas matinando nos papeis son historias sen pés nin cabeza…todo, mentira. E para que vale iso, dime? Eu non daría nin un can por eles.

-Malo será! Tódolos contos son reais: saen do maxín e, neste sentido, aboian á superficie cun realismo máxico. O mestre dos contos foi Cunqueiro.

-Mecagoentododiós, outra vez co enredo das túas falas. A ver se nos aclaramos, que tes a caluga chea de paxaros: O cunqueiro de Niñodaguia é mestre oleiro, certo. Porén, o mestre de escola de Gundivós non é cunqueiro nin cousa parecida, que falas sen sentido, ho, que por andar cos libros e por darlle voltas coa linga ás palabras, coida que non es máis listo ca min: que pensas que son un papainas ou que! Pílloas no aire nun amén, sen tanta trécola nin sécola coma ti.

-Está ben, morra o conto, pois.

-Ves! Xa cho dicía eu. De min a ti, cos contos non vas a ningunha parte.

Non, abofé que non.

O pozo do lobo

2011-11-21T08:04:00.000-08:00

Este conto, impregnado na retranca dos romances populares galaico-portugueses, disque tamén sucedeu en Azinhaga, o berce de Saramago. A cousa vai dun burriño, que de necio tiña pouco, como imos ver de contado nun suceso paralelo que aconteceu, vai xa unha morea de anos, nesta banda da raia: aquí, en Parada de Sil.

Ás veces, o maxín coincide coa realidade núa dos feitos, e mesmo a crueldade dos acontecementos o superan, como no caso que nos ocupa.

…había unha vez un home de Rabacallos, desto xa medraron os carballos, que acostumaba a subir a Parada no seu burro, xa vello e con mancaduras, que lle deixara en prenda un veciño da montaña ó muiñeiro de Rabacallos co gallo de aforra-la maquía das moendas.

Aconteceu, pois, que o malpocado animal, unha mala tarde dun día de feira que andaba ceibe triscando nas carqueixas, meteu o couce por onde no debía e foi de fociños pola boca do Foso do Lobo, non lonxe dos Balcóns dos mouros.

Disque o Bernardo da Rabacallos pasaba a tarde do día da feira alternando o silencio do Canón do Sil coas ladaíñas que recitaba á Virxe do Carme para que lle alongara uns aniños máis de vida que lle cumprían para rematar un asunto dunha rouballeira de peixes das pesqueiras cun veciño de San Fiz, a quen lle tiña ganas de medirlle as costas.

Mentres o Bernardo andaba matinando en estas trécolas e sécolas, o seu burro pedía pronto socorro, orneando a intervalos, cada vez más dilatados, dosificando as poucas forzas que lle ían quedando, case que esgotado, sen luz no fondo do foso nin raio de esperanza de saír con vida por ningures.

O Bernardo, ó non atina-la forma de saca-lo burro daquel inferno, acudiu a casa dun veciño de Fondodevila, un tal Casares, parente dun médico que casara cunha rapaza de Viana, home moi apañado nos arranxos de ferramentas, que tan pronto amañaba un roto coma un descosido, que servira destino militar na Remonta, coidando cabalos, de onde viñera feito un home con pelo en peito, forte de carácter, duro e con vontade para tomar decisións. Ámbolos dous achegáronse ó lugar do foso do lobo, para estudar in situ a mellor solución.

Daquela, o Pozo do Lobo, máis pequeno que grande, de cabrita parece ser que era, estaba disimulado cunhas gallas de carballo, segundo me contou unha mullerciña que andaba con catro ovellas polo lugar dos Torgás. Despois de pensar un anaco, díxolle R. Casares erguendo, paseniño, as súas mestas cellas, namentres fitaba coa mirada fría de moucho o ollo negro da embocadura que tragara o burro:

“A noite vaise botar encima, non imos atopar axuda por ningures, eu non vexo maneira nin xeito de saca-lo burro de aí de embaixo, matinaba con razón o meu parente. Na vida hai que ser prácticos, Bernardo, o burro vai para vello; de tódalas maneiras, coido que non che vai saír adiante coa gripe do próximo inverno; gastar cartos e esforzos para que? o mellor que podemos facer, e dígocho en confianza, de min a ti, como amigos e medio parentes que somos, é enterralo en vida onde está. O Foso do Lobo que lle sirva de cadaleito, botarlle terra encima e remata-lo conto: dun só tiro, chimpas dous paxaros”.

“Está ben pensado” –asentiu o señor Bernardo, pensando coma un pequeno diaño, desagradecido co animal, compañeiro de fatigas e de confidencias durante moitos anos. “Hai que ir por unhas pas, sen armar ruído nin facer comentarios con ninguén”.

Así foi como estiveron a matinar sen creto e, logo, resolveron os cativos pensamentos nun pecado de feitos, matinados polo mesmo diaño. Aquela tardiña, xa no solpor, comezaron a cavar na terra para enche-la tumba co burriño dentro. Un cavaba e mailo outro ía botando as padas encima do carrelo do pobre animal, mentres lle ían dicindo:"naciches burro, burro viviches e por burro vas morrer"; porén, a malpocada criatura recibía, con desaires, orneos, couces e brincadeiras, a terra que lle chovía encima, protestando co cruel destino e sacudindo do carrelo as areas que, como aldraxes, ían caendo ó chan, cubríndoo de vergoña.

Sen embargo, os dous homes estaban abrindo unha porta e pechando un portelo: pouco a pouco, a terra foi subindo e, con ela, o burro, que malia de pateala con rabecha, sóuboa aproveitar para medrar e saír a flote: cada vez estaba máis preto dos homes; entón, aceleraron a xeira durante toda a noite, botando terra ás mancheas, sen deixar de proferir blasfemias cara o ceo, co gallo de acocha-los orneos de socorro e rematar o asunto, que se lle viña complicando sen causa nin razón aparente: canta máis terra lle botaban encima, máis medraba o burro ata amosar triunfante diante dos homes os cales, abraiados, véndolle o cu á curuxa, fuxiron de alí, coma pequenas criaturas, deixando as pas tiradas no medio do camiño e batendo os pés no cu cara o río.

Corrían cara abaixo, fuxidíos como se os levara o demo, mirando de esguello, a cada pouco ó burro, que agora amosaba medrado fóra do pozo, seguro de si, relinchando os dentes, mentres abanicaba coas orellas as últimas faragullas de terra que lle estaban a morde-los ollos, plantado coma un xigante, relucindo peludo cores de prata, lanzando couces ó ar.

Co medo no corpo e co sentido alporizado, corrían e corrían as dúas pequenas criaturas como se lle meteran un foguete polo cu, con perdón; ó tolo, sen se decatar da proximidade das fauces do Canón do Sil, que os enguliría coma un mostro de augas, debaixo das que, seica, se acocha o inferno de Hades.

Disque saltaron ó abismo collidos das maos como dous anxos, mentres o burro se asomaba ó miradoiro dos Balcóns dos mouros para ollalos como ían caendo devagar, errantes de acó acolá, como dúas follas de castiñeiro levadas polo vento, de por si caprichoso. Ós poucos, os malvados homes desapareceron entre as paredes do Canón, entón o burro respirou aire fresco e encheu o fol para ofrecerlles, cun teimoso orneo desafinado, un responso de despedida, rompendo a quietude do entorno.

Tal foi o conto, do que se deduce que, ás veces, por querer mallar, resulta un mallado; tamén se aprende dos burros e, mesmo, dunha crise pode saír un fortalecido. Non, si? Fuxan os ventos, pois.

A carreiriña dunhas galgas

2011-10-23T08:19:00.000-07:00

“Hoxe, oito de xullo de mil novecentos cincuenta e dous, alborexou o día sen nubes no ceo. O pai mailo Luís, o Petís, o criado, e dous homes de Lemos foron co caldeiro da-lo sulfato de cobre ás viñas de Barxacova. Tamén lles zorregarían uns foles de xofre, para previ-los fungos, que poden amosar no ceo nubeiros e botarse a chover, que dun tempo a esta parte, o tempo anda tolo coma un tarabelo de pechar las portas. Certo como cho digo.

Ó mediodía, mandeille polo Ricardo, uns cachelos con iscos, unha lata grande de sardiñas xoubas, a Rianxeira, e maila metade dun queixo de Zamora, coido que mollando a palleta coa bota, xa teñen dabondo…”, deste xeito reza o diario da miña mai escrito cunha pluma de mollar no tinteiro: un caderno de escola atopado dentro dunha arca do faio entre papeis testamentarios xa medio roídos polos ratos, unha mágoa, certo como cho digo.

E continúa a miña mai debullando día tras día as trasnadas dos seus fillos, Xin, Xan e Pon, que así se facían chamar de pequenos, acompañados de Luís do Zapateiro, outra boa peza que engadir ós tres pillos que eran os meus irmaos que, daquela, andarían polos 9, 10 e 11anos.

A quen se lle ocorre meterse dentro do oco podre dunha torada de castiñeiro! lamentábase por entón a miña mai. Son uns trastes! Non hai xeito de domealos, de que entren ó rego como Deus manda, pero de cotío saen airosos das súas falcatruadas como os gatos que teñen sete vidas, pois iso.

O pai estáme a dicir que non me preocupe, que así aprenden a vivir, aínda que non sei, se calquera día poida pasarlles unha desgraza. Vouche contar o que matinaron, os pillabáns, días antes da festa do Carme:

...os catro rapaces coas canelas ó aire achancaban camiño arriba, pisando as pedras coas chanquiñas ferradas de cravos, guindándolle unha chuvia de coios a unha raposiña que fuxía, espavorecida, cara á fraga que hai por riba da Casa de Viana. Ó chegaren ó alto do lameiro do Cabildo, no Rouso, a raposiña desapareceu.

–Hache de estar acochada por aquí, en calquera recuncho ou nun burato da parede, observou Pon.

–Bótalle unha ollada dentro da torada, dixo Xin con voz de mico.

O Luís, que estaba moi esmirrado, o pobre, sen pensalo dúas veces, foi esvarando como unha cobra polo oco da torada, mentres coas mans ía escachando a madeira desfeita polas termitas e botándoa fóra como fan os coellos coa terra, cando están a arranxa-la súa tobeira.

A raposiña, que estaba alí dentro agachada no seu lar, ó decatarse do raparigo intruso, entroulle tal medo no corpo que saíu disparada polo outro extremo, varrendo co rabo de vasoira, que é de seu, as pegadas que ía deixando polo camiño.Trala raposa, apareceu o Luís con dúas plumas vermellas e outras tantas negras: as do galo! que desaparecera unha tardiña do mes de xuño, o pobre.

Agora –propuña o Xan– imos botar unha carreira de galgas polos eidos abaixo. A lousa que chegue máis lonxe é a que gaña. A primeira pedra que caia ó chan ou a que chegue última perde a carreira. Si, vamos...eh, vai gañar a miña! –sorría ledo o Xan.

Escolleron tres lousas das que tapaban a parede do lameiro cuns coios, a golpes, fórenlle dando forma.

–A miña é máis grande cá túa.

–Esta galga vai correr que se mata lameiro abaixo.

–Pois a miña está moi feitiña, parece a roda dunha carreta, miúda carreiriña vas botar! Tes que pasa-los dous lameiros, brinca-la estrada e...gañar” –estáballe a falar Xin, con voz de mico, á pedra galga.

–O que perda a carreira ten que pagar unha prenda.

–Non! Ten que mostrarlle o cu á lúa esta noite, que vai chea –estaban os tres irmáns co Luís a concreta-lo castigo e maila vergoña, que leva parella se-lo perdedor.

–Ti, como non tes lousa –dicíalle Xan ó Milhomes, con perdón, o Luisiñodo Zapateiro, a quen chamaban con ironía Calcaterras– darás o comezo da carreiriña das galgas. Métete polo oco da torada e, ó amosares coa cabeza polo outro lado, lanzamos as lousas polo lameiro abaixo.

–Antes hai que move-lo toro da cama, onde levará máis de quince anos deitado; empuxade todos por aquí..! deste xeito, podes entrar e saír coma un delgadiño furón, voulle poñer un calzo, non vaia escorrega-la trabe.

–Preparados, entra xa..! –berrou o Xan– e o Luís entrou, esvarando a modiño o seu corpo miúdo e esmirrado polo oco da torada podre. No intre de desaparece-los pés pola boca do oco, o malvado Xan deulle unha patada coas zocas ó toro, co Luisiño dentro, asemade Xin, Xan e mais Pon soltaron as súas galgas, que tiñan de pé, ben suxeitas entre as pernas.

Tiñas que velo: a torada xiraba lameiro abaixo a reviravoltas, que daba gusto vela, aumentando cada vez máis a súa velocidade coma fuso na mao dunha vella. As lousas corrían tamén ós rebolos pola pendente, lixeiras, dando de cando en vez brincos como de cabritas se tratar.

Unhas veces, a lousa do Xin adiantáballe uns metros á do Pon; pero outras, a galga do Xan golpeaba á do Pon, intentando tombala ó chan. Eh, eh, galgueira, xogo limpo, eh! Iso non vale! –protestaba o seu dono– é tiña razón, pois estaba prohibido polo Regulamento das Carreiras de Galgas.
Foto de Ángel Párraga

Cando a torada estaba chegando á estrada, o corpo do Luís estarricou tanto, quizais pola forza centrífuga do movemento, que lle amosaban os pés por un extremo e a cabeza, polo outro, a piques de se desconxuntar.

Porén, como Deus dá unha a tortas e outra a dereitas, o neno, que baixara fuxidío como se lle puxeran un petardo no cu ó rebolos polos eidos ladeiros dentro da torada cara ó Sil, non chegou a se esfarelar, aínda que estivo a piques, ben moído dos golpes si que quedou.

Parece un milagre, pero nin escachou un óso, porque a torada, que baixaba tola, atinou no seu percorrido coa laga do señor Avelino do Val e apagáronselle os aires, ficando queda, aboiando na auga. O Luís, medio pampo polo mareo da viaxe no toro-móbil, foi saíndo do oco e coas mans, tiña medio corpo fóra da tobeira como se fose un verme saíndo da crisálida (cavila un pouquiño, é o verme o que sae ou é unha bolboreta?), mal como puido, foi remando cara a parede da laga.

Ós poucos, apareceron os outros nenos, rindo ás gargalladas, mentres matinaban en preparar outra das súas.

Casa de Viana, parroquia de San Martiño de Sacardebois, ano de mil novecentos cincuenta e dous, sendo de xullo oito días andados.

Castañas louras

2011-10-07T17:06:00.000-07:00

A lectura das seguintes rimas, ripias, débese acompañar   de música celta para diluír a disonancia e desaxustes. Prende os teus altofalantes! Déixate levar cara atrás co xiro do triskel druída.

                A candea dos soutos con recendo,                   o ar botouse a durmir, silandeiro.
                  Mais, dende o picouto de san Vitor,
                  amosou, ó lonxe, o malvado Nubeiro.

Acabáronse as vendimas
e veñen as esfolladas
para comer coas mozas
catro castañas asadas (C. pop.)

Ferve o viño nos cubetos,

cerrotes nos cortiñeiros,

no luar dun claro de acivros,
tres druídas, menciñeiros.

Acabáronse as vendimas
e veñen as esfolladas
para comer coas mozas
catro castañas asadas.

Xa regañan os ourizos,
xiran os triskeis rodeiros;
a néboa, peneirada,

dorme encima dos Piteiros.

Foto de Rosa Villar Pumar

Acabáronse as vendimas
e veñen as esfolladas
para comer coas mozas
catro castañas asadas.

Bailan as follas co vento,
tapan o sol tres muiñeiros.
Nos soutos Xirás e Frade,
disque aúlla o can cerbeiro.

Acabáronse as vendimas
        e veñen as esfolladas
        para comer coas mozas
        catro castañas asadas.

           Dúas mozas namoradas                                                                                            de dous mozos brincadeiros
            asan castañas, das louras,                           para xogos no fiadeiro.

Acabáronse as vendimas
e veñen as esfolladas
para comer coas mozas
catro castañas asadas.

Ante vésperas, castañas pilongas,

soutos de Castro, coto con sequeiros;

en Santa Cristina, cean calados,

un bispo e mais seis freires do Mosteiro.

(1) Foto de Pablo Corrales (2) Foto de Carlos Fente (3) Foto de Antón Rodicio

A castañeira en Parada de Sil

2011-10-03T23:36:00.000-07:00

Foto prestada, blog Torbeo

Despois da vendima, vén a castañeira. Os soutos limpos, cos arellos nos lugares ladeiros xa arranxados, están a espera de regañaren os ourizos na ribeira. As primeiras castañas comezan a pingar polo doce de outubro. Apaña-las castañas é un traballo de paciencia e non tan doado como parece: hai que dobra-lo carrelo, os ourizos pican todos, que non son pementos de Padrón, hai que apandar cos sacos ata a pista máis próxima, porque as cabalerías fai tempo que desapareceron das carriozas e camiños de ferradura e por encima, empezan as chuviscadas do outono acompañadas dun vento rebuldeiro que adoita vir xogar coas follas nos últimos meses do ano.
As castañas bótanse ás cestas de madeira producindo un ruxido estrepitoso e seco: compre ter bo tino para encestalas todas.As mulleres usan máis o mandil que se baleira directamente no saco. As primeiras en pingar véndense ben e, ó cabo do día, dúas ou tres persoas, de andaren lixeiras, poden xuntar uns cartiños contantes e chichantes, que veñen como as castañas caídos do ceo; porén, as máis serodias xa non teñen tanta demanda.

Pola noite, é costume asa-las castañas encima da prancha da cociña económica, acompañadas dalgúns cerrotes atopados nos soutos, sen esquecernos de amosegalas cun coitelo pequeno, porque a maior parte delas estouparían como petardos nunha festa. Despois das castañas, un prato de caldo de nabizas abofé que senta ben para quita-la friaxe do corpo.

A rebusca era a última colleita de castañas que se facía nos soutos. (Coido que agora quedarán para os xabarís). Caía polo san Martiño. Había que procuralas por debaixo das follas e dos ourizos coa axuda dunha forquita pequena. Esta xunta de castañas, máis pequeneiras, quedaban para ceba-los porcos ou para secalas no canizo con lume que ía ardendo preguiceiro, alimentado con cozos e mailas raíces dunha caracocha que secara pola filoxera. De cando en vez, os nenos tiñamos que subir ó sequeiro para remexelas cunha roda de pao, mentres xogabamos brincando ás pelexas encima delas.

Despois de quince días, viña a xeira de mallalas, meténdoas en sacos pequenos e golpeándoos repetidas veces encima dun madeiro. E para rematar, íanse botando ós poucos nunha criba en forma de media lúa que se collía coas dúas mans polos extremos. O señor Vitoriano de Mouca de Sacardebois cribaba as castañas con moito xeito, separando as pilongas das belotas e das cascas que saían voando pola ventá do sequeiro.

As castañas, xa limpas, metíanse nunhas arcas grandes de madeira de castiñeiro que había no faiado. Durante todo o ano íanse comendo cocidas, acompañadas de chourizos, morcillas ou con leite.

As castañas foron o alimento básico de animais e persoas durante moitos séculos, xa que a pataca non veu da América ata o século XVI.

Debuxo de Eduardo A. Prieto

A unidade de medida das castañas era a tega; noutros lugares, o ferrado. Daquela, era frecuente o troque de produtos da montaña polos da ribeira. Por poñer un caso, unha ola de Gundivós nova do trinque para o viño podíase cambiar por dúas olas de castañas da ribeira.

E para rematar, adiviña:
"Alto está, barbas ten,
e, cando lle dá por rir,
perde todo o que ten".

Remexendo na cinsa

2011-09-30T05:02:00.000-07:00

Cofradería, confradería ou confraría, da maneira que sexa, é un topónimo da parroquia de Sacardebois, concello de Parada de Sil, o berce da Ribeira Sacra. Recibe este nome, porque neste lugar estaba situada a casa do cura, da que dependía a freguesía de Pradomao.

A miña mai falaba con agrado deste crego o que escoitara dicir a miña avoa:

“Foi un sacerdote moi querido polos veciños, tan santo varón que mesmo dicían que mexaba auga bendita, moi propia para estiña-las feridas polo corte dunha fouciña ou unha ferramenta calquera das que se usaban no traballo das viñas nos días soltos, que de facer xeira en domingo ou festa de gardar, a fonte do crego secaba de contado".

Vivía na Cofradería cunha ama, media curmá, e mais un loro que aprendera a cantar panxoliñas e seica que, ás veces, dáballe por farfallar palabras soltas latín.

–Dominus vobiscum! –cantaruxaba o papagaio presumindo vestido de cores, movéndose dun lado a outro na varanda do corredor da casa do crego sen acougo, como se tivese o baile de San Vitor, que seica invitaba a danzar ós mortos, ánimas en pena errantes no medio do cu da noite, confundidos entre as brétemas peneiradas do canón do Mao que baixa á cachón, lambendo as pedras, á beira de San Lourenzo de Barxacova.

–Et cum spiritu tuo! –contestaban as mulleres que pasaban cargadas co cesto da roupa para face-la colada no pozo do regato de Maraván.

Carballeira de Maraván (Foto de José Luis Pérez)

Disque tamén repetía tralo crego moitos rezos do breviario, sen embargo, malia vivir moitos anos en compaña do cura, non houbo xeito de que aprendera a cantar responsos e misereres nos enterros, que para iso estaban os corvos, vestidos de negro, de cello engurrado e de pico longo. Non, si?

Nos tempos que corren, son fabas contadas as almas que hai que salvar nestas aldeas. Van quedando pouquiños e todos, de tanto traballa-los minifundios ribeiraos, colgados de patao en patao ata bica-lo río, viticultura heroica que se di, teñen gañado dabondo o ceo.

Pero, ¿que é unha confraría?

Confraría derívase de confrade (del lat. cum, con; frater, irmán). “Irmandade de persoas devotas con fins relixiosos” –reza, nunca mellor dito, no dicionario Cumio da Lingua Galega. A orixe destas irmandades vén da época dos romanos que recibían, naqueles tempos esvaecidos, o nome de collegia funeraticia.

Por tanto, este lugar de Sacardebois recibe este nome de Cofradería, porque os confrades tiñan a súas xuntanzas nesta casa parroquial. Os ribeiraos, noutros tempos pasados, respectaban moito a San Martiño e mais a San Roque; coido, sen embargo, que sería a Confraría da Virxe do Carme, patroa da parroquia, a irmandade que ocupaba este lugar con moitos adeptos dende o século XVI.

Tamén se chamaba a Confraría do Escapulario, que se ofreceu ós confrades como medio de saír do purgatorio: Aquellos que llevaran el escapulario de la Virgen del Carme y cumplieran las condiciones que imponía su uso, serían automaticamente liberados del purgatorio el sábado posterior a su muerte,” indulxencia sabatina confirmada polo Papa, Pablo V (1602-1621).

Os confrades pagaban unha pequena cota en especie: castañas, patacas, viño, augardente… O mordomo levaba as contas e convocaba as xuntas, pero todo baixo a supervisión do cura. A primeira finalidade destas irmandades era socorrer ás familias dos confrades nos enterros: misas concelebradas polas almas dos defuntos, ceras para alumar nos velorios; cabodanos, a caixa mortuoria, o xornal do enterrador e mailas empanadas e media ola de viño ofrecido polo finado como derradeira vontade, fiel ó dito castelán: "el vivo al bollo y el muerto al hoyo".

Nos tempos de laicismo que nos tocou vivir, a estas confrarías de antano chámanselle agora pólizas de decesos, Sta. Lucía… que ofrecen soporte económico nos peores momentos. As cotas periódicas de paga-los mortos veñen a ser como a chamada de atención dos Mércores de cinsa que nos lembran a coincidencia da nosa orixe de ser co noso destino de non ser: Memento homo quia pulvis eris et in pulvere reverteris.

Abofé que, se vivir non é cousa doada, morrer resulta se-la factura máis cara de pagar coa que liquidamos a vida.

Ha llegado el otoño

2011-09-22T14:45:00.000-07:00

La furia de Helios, dictador del verano, se va apagando poco a poco; mientras, Cronos infatigable, montado en su caballo alado de plata, sigue dando vueltas a la noria del tiempo, soplando las hojas del calendario.

Ha llegado el otoño, autumnus, plenitud del año: pingan las castañas, los árboles se desnudan, los días menguan y las noches crecen.

La aurora, de rosados cabellos, extiende de amarillo, verde y ocre su manto sobre las viñas de Amandi despertando a los mirlos, que se levantan en vuelo, trazando senderos negros entre nubes errantes para perderse, a lo lejos, por el Cañón del Sil.

Las vendimiadoras, a las once, se dan un respiro. Os mozos pousan os cestos culeiros ó carón delas; ó primeiro, as máis atrevidas recordan aquela cantiga que falaba dun crego que se perdera cunha moza polos recunchos das viñas; logo, anímanse todos a cantar seguindo o ritmo da Roda:

"E pousa, pousa, pousa
e non me toques naquela cousa…"(*).

Otras, con un racimo de mencía en la mano, van desgranando las cuentas del año.

(*)Letra

As viñas do Cuco

2011-09-19T16:27:00.000-07:00

Hai un lugar da Ribeira do Sil quelle chaman o Cuco, vou para o Cuco, veño das viñas do Cuco, e así. Un lugar quecae preto do cenobio de San Adrián, pola ladeira da parroquia de San Lourenzocara a aldea de Barxacova, mirando a Cristosende co río Mao no medio das dúasbandas.

Coida queescribo Cuco con maiúscula. A orixe desta toponimia vén de moitos anos atrás.Escoita que cha quero contar polo miúdo, e como vén enguedellada, senta unanaco e agarra o fío pola punta e vai tirando de vagar para destece-lo conto.

O Pepiño, pensoque así se chamaría, que non lembro tódolos feitos como aconteceron nin osnomes dos protagonistas, porque a memoria, ás veces, fraquea e outras fai unhaescolma das lembranzas, borrando pouco a pouco datos e así un esquece, hoxe, ospormenores que viviu de cerca, antes; mais reteño dentro das entretelas do meucaletre o que ouvira a miña avoa falar do Cuco de Sacardebois que volverada mili feito outro home: dous anos servindo nos regulares en África fixeran doPepiño un home recio de pelo en peito, con donaires de facerse respectar entregrandes e pequenos. Xa se sabe que o servizo militar –dicíase daquela–transforma coa disciplina a un mozo tarambaina nun home feito e dereito.(Non tevaias durmir, ho, tira un pouco más do fío).

Se antesmontaba nunha burra fariñeira, e ía calado coma un moucho coas orellas gachas,agora de cotío o vías a escarrancha pernas dunha moto, nunha das primeirasSanglas, espallando os tronos do escape polo funil dos regatos que cortan aestrada, espantando os paxaros das árbores, erguendo en voo as folla da estradae mailas costas dos ribeiraos que estaban a traballar nas viñas para ollaraquel intruso, rebuldeiro, que viñera rompe-lo silencio, profanado a quietudedo lene sentir da natureza que era de seu na Ribeira do Sil, mentres percorríaas angostas estradas das dúas bandas do río a todo gas cara as festas deCadeiras ou cara a Santa Tecla, na Abeleda, na procura de novas bicadas. Seicaque o pai do mozo adoitaba presumir na cantina do Carreño das fazañas do seufillo: “O meu Pepe xa leva percorridas as catro provincias galegas coa Sanglas,e parte de Lugo” –remataba así o comentario, puntualizando coma unmestre.

–“Contoume oteu pai que che gustaría entrar no choio da Garda Civil de Tráfico. Por min queno quede, aquí tes a moto…” Así foi como lle regalou esta nova burra alemá oseu tío e padriño, que volvera rico das Américas, disque este indiano deSacardebois xuntara unha morea de cartos en Venezuela da que podería ir ripandobilletes para o resto da súa vida, e que non podería comelos todos, que aíndalle quedarían uns feixes para os fillos e mailos netos. Así que, mentres ovello guiaba unha haiga Pontiac polas estradas da Ribeira sen asfaltar,o sobriño abríalle paso coa moto, presumindo con algunha rapaza que levaba depaquete para que lle busca-las cóxegas, rindo así máis guapo, ou lle resgardaseo carrelo da friaxe.

Estaría desobra engadir que nin veciños nin amigos lle volveron a chamar Pepiño ó Xosé, oda moto Sanglas, por causa de ter xa gañado o rango de cabrito e de cara dura.En por iso, había que rebuscar no dicionario novas palabras altisonantes esuperlativos dos grandes que os diminutivos rematados en -iño, xa non llecadraban para debuxalo nun retrato.

“Volveuadoecido de tanto que lle ferveron os miolos no pote da cabeza polas calores inmisericordesdo ceo servindo en África –dicía á sazón o pai do Felisindo de Mouca, que segañaba a vida indo polas portas co alambique da destila, co creto de seu,porque de ferve-los potes sabía dabondo.

A Belinda daLeiravella, nestes dous anos de ausencia de Xosé, botara corpo de muller.Amosaba ser unha moza lucida de peitos e ben contornada de pernas e nádegas quedaba gusto vela repartindo alegría e frescura, cando subía á misa os domingos,coa aquela cariña e ollar doce que seguía a resplandecer coa inocencia dunanxo, cando se puña a rir. Este intre de estar a piques de pasar de nena amuller abofé que aumentaba a súa fermosura.

–Co corpo quebotaches estes dous anos, estarás a pasar moita fame–estáballe a dici-lo mozo,coa cabeza ó rape, licenciado de servir en filas, malia de estar apuntadoa unha longa carreira de licencioso.

–Dígoche, setes fame– ladrou alporizado coma un can rabioso á coitada Belinda– mentres alambía coa mirada de abaixo arriba, e de arriba cara abaixo, mirándoa deesguello. A moto seguía brincadeira como cacho nun cribo, debuxando eses naestrada, a piques de dar co cabrito de fociños nas pedras do chan, que ben llecumpría un bo sopapo.

–Se ti quixer, xa sabes…

–Queeee..! Nonte escoito, ai mi madre! Para, que quero baixar da burra, que se me arreguiza ocorpo só con pensar…!

Mais axiña, aBelinda, a coitada, deu unha volta ó redor dunha caracocha dun souto que estabapor riba da estrada como querendo xogar ás agachadas e, ós poucos, sorprendeu ómotorista amosando a cariña vermella coma un tomate por un burato da caracocha,estiñado e perfilado a modo de ollo de boi, cores de inocencia e picardíadentro da barriga da caracocha centenaria, díxolle, sen parar mentes:

–Vén mañá á casa do leitón de Senra, na Prazuela; mellor pola tardiña, nosolpor, polo si ou polo non, que sei dun sitio.

O mozo, como era de esperar, non faltou á citaco ollo do sol xa acochado tralo Valdocán.

E pasou o quepasou, xa que logo ó cabo duns meses empezou a medra-lo froito da semente nabarriga da Belinda que non podía disimular por máis tempo que pecara co Xosé,engaiolada polo mesmo diaño sen se decatar do asunto, nin ver goce por ningurescoa marcha que levou o motorista nas reviravoltas encima dunha arca mediada decastañas pilongas, que parecía aquela mesa máis a ara dun tormento e sacrificioque un tálamo de primeiras nupcias de bicos con sabor a cereixas e laranxas, decóxegas nos pés, de percorridos minuciosos, ás veces sorprendentes, tralasandainas polos mapas de anatomía, cos seus picos, montes, salientes eentrantes, axiña coas apertas de corpo enteiro antes do clímax da fusión, comao terrón de azucre nun café tostado, con perdón. Nada de isto viu a Belinda,tan necesitada de agarimos como miña gata persa.

Despois devarios días de falar co mozo de si, pero non, o galán coma está face-lo cucoque pon os ovos en niño alleo, unha mañá ó remate do verán, voou da aldea, asícomo tal cou, emigrousen dar un chío, o condenado, desaparecendo da parroquiacomo se o levaran os ratos.

Dis que che debe andar xa, quizais noutrabanda do mar océano, onde sempre é primavera, na procura doutros niños ondedeixa-los ovos.

Nos tempos damiña avoa aquel apoucado Pepiño, que se fixera un pillo tralo servizo militar,deixando preñe a Belinda, volvera de América peiteando xa plumas canas, coas ásgachas e co pico enmudecido. Contan que os máis vellos de Sacardebois recibiranó indiano co alcume de O Cuco, malia de non cucar como antes, volvendo arecobra-lo xeito de ser do Pepiño de sempre.

Daquela,contaban unhas vellas, mentres estaban a mata-lo tempo fiando a la co fuso nomonte cunha puñada de ovellas, triscando as xestas en Donín de abaixo, que OCuco de Sacardebois lle mercara, había anos, unhas viñas soleadas a un leitón,viñas que subían de patao en patao cara arriba do camiño que baixaba dende o cenobio de san Adrián a Barxacova.

Ó Cuco fai unmangado de anos que o levou Caronte na súa barca para a outra banda, non así asviñas do Cuco que permanecen plantadas como a Porta de Alcalá, miralas, miralasvendo pasa-lo tempo, agora vestidas de negro con colgantes de mencía nasorellas esperando ás mulleres da vendima.

Todo cambia e morre; porén, mentrescante o cuco, seguirá habendo poesía.

Transtempo

2011-09-06T15:08:00.000-07:00

Transtempo, exposición fotográfica no Círculo de Bellas Artes de Madrid. Cristina García Rodero, a súa autora, móstranos unha escolma de fotografías de paisanos, en gran formato, nas que aparecen mulleres, homes e nenos en situacións alleas ó quefacer diario na Galicia rural. Imaxes que foi recollendo Cristina Rodero ó longo dos últimos trinta anos. Porén estes documentos antropolóxicos da intrahistoria do pobo galego non son só unha colección máis dun abano de fotografías calquera. Abofé que non.

Observando, sen présas, os detalles explícitos e mailos contidos suxeridos polo contexto destas estampas en branco e negro de Cristina García Rodero, co seu enfoque artístico, achégannos unhas fotografías tenras e inxenuas, pero tamén ridículas e cómicas vistas con ollos de hoxe, deixándonos amosar por fóra a alma e mailo palpitar do corazón destas persoas convertidas en personaxes.

Os enterros simulados de ofrecidos e mailos velorios tamén aparecen retratados nas caras dos congregados rezando ladaíñas purificadoras ó carón da caixa do finado, aínda que a morte, cos seus ritos sexa considerada na Galicia rural coma algo natural, formando parte do ciclo da vida.

Os días de troula, nos carnavais, amosan con imaxes máis tráxicas que cómicas: os disfraces aparentan o desexo de vivir outra vida mellor, como se quixer mudar de pel para entrar noutro rol, malia de que o destino os enraizase nunha terra de minifundios que daban un froito escaso para subsistir, soportando unha vida estancada de miseria herdada dos seus devanceiros. Así que, as máscaras teñen un ollar perdido e esperpéntico correndo, ó tolo de acó acolá, polos camiños de vilas e aldeas que conducían ós eidos, sen escapatoria posible destes lares cerrados.

En toda a mostra fotográfica, aparece rodeada dunha aura triste, de cor gris, de liturxia arcaica, mestura de maxia e relixión, oficiando ritos que levan como parella o medo ó descoñecido. Ignorancia contra a que loitou tempos atrás a pluma do pai Feijoo. As mesmas máscaras dos felos dos carnavais foron debuxadas para asustar e mete-lo medo no corpo dos nenos. Non, si?

En resumo, imaxes conxeladas dunha Galicia, quen ben podía ser calquera aldea do mundo, varada no medievo que se alongou por riba da metade do século XX. En por iso, esta mostra fotográfica é un documento histórico, quizais, único no seu xénero.

Unha mostra duns tempos serodios, aínda non de todo esvaecidos, do agro galego que de decotío foi de vagar en se esquecer dos ritos e costumes atávicas.

A exposición de fotografías, Transtempo, de Cristina García Rodero estará aberta ata o 2 de outubro. Se podes, achégate a vela.

Vencer y convencer

2011-08-30T22:13:00.000-07:00

Vencer puede ser fácil: con la suerte a nuestro lado y algunos errores del árbitro, hace poco se ganó un partido que se presentaba complicado; con armas y fuerza bruta, se gana una guerra, pero vencer no es convencer. La espada vence, sin más argumentos que el manejo diestro de la misma; la palabra, por el contrario, se fundamenta en razones y, por tanto, convence: “Venceréis, pero no convenceréis”, advertía don Miguel de Unamuno a los nacionales, fascistas, que iban ganando la Guerra en el Paraninfo de Salamanca.

El poder de la palabra, duradero y estable, terminará por convencer a la violencia –cobarde, cruel e injusta– de su inutilidad. La injusticia y violencia no pueden perpetuarse en el pódium conquistado por la fuerza, porque su aparente robustez se irá debilitando, perdiendo las razones de ser y desmoronándose como el grano que mana por el roto de un costal, aunque, aparentemente, aparezca por arriba atado y bien atado, como presumía el General del futuro de su Régimen.

Por el contrario, el poder de la palabra, que surge y se nutre de argumentos y, a veces, de las razones del corazón, como diría el filósofo, se amolda al interlocutor y, viéndose en el espejo de su empatía, su poder se refuerza, perdurando estable en el tiempo, ajeno a los vaivenes de ideologías e intereses oportunistas. Su poder, que surge del diálogo, puede llegar a convencer, que es mucho; frente al vencer con las armas, que es muy poco, por efímero y ganancia pírrica.

El pueblo tiene el poder de la palabra: en el ágora, en sus asambleas, con propuestas de nuevas alternativas que surgen espontáneas en las plazas de nuestras ciudades con el fin de restañar los vicios abiertos en el sistema o haciendo propias las palabras de nuestros representantes, debatiendo en el Parlamento proyectos de leyes, que podamos apoyar o rechazar con un Sí o un No en un referéndum o cuando nos inclinamos por el color de una papeleta para el Parlamento, santa sanctorum de la palabra.

La espada, sin embargo, como cuerno seco de macho cabrío, desalmado y frío, impone su voluntad a topetazos para derribar a los competidores y proclamarse rey y padre del cotarro, mientras berrea su aparente poderío asentado en pies de barro. Poder caduco y sin sosiego, día y noche en vigía desde la atalaya solitaria del poder, observando a su pueblo, convertido en rebaño, del que no se fía. Pueblo dispuesto a levantarse en cualquier momento para llenar las calles pidiendo el pan y la palabra. Entonces, el cuerno y la espada hieren los cuerpos y enmudecen las palabras, pero un simple carrito de verduras decomisado puede aglutinar y ser el revulsivo de la resistencia de las masas oprimidas, aparentemente indefensas, al cáliz del sacrificio y la pobreza. La vergüenza de las arcas colmadas de los dirigentes, corruptos, y de su camarilla será la chispa que rápidamente se propague por la red, imparable cruzando fronteras.

La muerte del chivo está cerca; en su poltrona se entretiene en afilar sus cuernos para la embestida, por si viene otro macho crecido a usurparle el poder que desde años mantiene asentado en el delgado filo de la espada. Pero, en este caso, no saldrá victorioso de la contienda ante un río de voces pidiendo que se vaya.

Bashares, gadafis, sátrapas, fascistas e iluminados, todos los dictadores, aunque tengáis la espada, el petróleo, el oro y el moro a vuestros pies, si no convencéis al pueblo de vuestra legitimidad, si lo silenciáis en el ágora y en las urnas, acallando su voz a cañonazos, tenéis los días contados. Tiempo, al tiempo. Mientras…“¡Habla, pueblo, habla...!”.

Historia magistra vitae est –Cicero dixit.

O espello

2011-06-29T15:44:00.003-07:00

Esta maña, espertei eufórico, erguín da cama lixeiro de pés, case que brincadeiro, con ganas de troula, e mesmo, de chiscarlle un ollo a unha moza, que me gustan as lucidas de peitos e frescas, con perdón, que secas e lisas como a miña asistenta, que prancha como é de seu, e me asiste coma unha monxa segoviana, son para máis adiante. Espertei alegre, como che digo, coma unhas castañolas que me comía o mundo dun bocado, así que saín ó balcón con ganas de botarlle un aturulo, porén non me saíu de dentro coa frescura como cando, de mozo, apañaba as uvas nos cestos culeiros dende a beira do río Sil e pousaba tres veces para darme un respiro que me saía das mesmas entretelas adoecidas pola mencía. Só un berro mudo, cavernoso, coa carrasqueira dun vello coa gorxa queimada polos ducados e as copas de augardente de herbas, que me cumprían daquela para espreguiza-las arañas do estómago, na parva nas primeiras horas da mañá, os días de xeada.

Así que, calado coma unha momia asombrada, mirando cara a dentro, deixei que me entrase o amencer pola boca para purificarme as reviravoltas da gorxa, que a tenue luz fose petando, pouco a pouco, nos meus ollos pechos, que o galo do curro teimase en toca-la alborada ata conseguir despegarme as orellas e así.

Mais, de volta no meu cuarto, ó pasar por diante do espello que hai na porta do armario, ollei outro home, feo e estragado a rabiar, que non era eu, claro. Acheguei o nariz ó vidro e vin as sinais dun home velliño, asucado de engurras, cos ollos afundidos e tristes, de mirada cansada, consumido de corpo, coa cabeza branca coma a dun anxo bendito. Me cago en sandiola, que vello son! –rosmei enfurruñado, volvendo a tapa-los ollos baixo as sabas, que xa me pasaran as ganas das brincadeiras de vello verde e de comerme o mundo dun bocado, pegando outra vez no sono, por min, aínda que for eterno. Mais, non.

Ás nove da mañá, como de costume, unha voz metálica da recepción do Hotel Maxín rosmou polo auricular: “bos días, don Fulano de tal, son as dez”. Ai, caralla, destas merendas poucas! suspirei para os meus adentros, brincando diante o espello, polo si ou polo non.

A raposa

2011-06-13T15:17:00.001-07:00

Unha familia de raposos, que vivía daquela na fraga do Covelo que hai por enriba de Sacardebois, tivo a ben arranxar unha merendola para o día primeiro de febreiro e disque lle tocou á raposa, tralo xogo de tres en raia, acudir ó mercado a polas viandas, disfrazada cunha saia negra tendida ó sol despois da colada que lla roubara a unha señora viúva do Real. Así que aquela mañá de xeada, de cedo que aínda berraba a curuxa no alto do piñeiro tremendo co frío, desto xa medraron os carballos, vaiche boa os anos que pasaron, mira por entón aínda se daban os nenos,os cregos, as vacas,os carros cantando polas corredoiras, os mozos aturulando cos cestos culeiros e así. Pois como lle estaba contando aquela mañá fría, uns golpes crueis, sen misericordia, me espertaron co chamador de ferro aporreando a porta do patio da casa de Viana, coa insistencia de quen avisa de ir apaga-lo lume.

Quen será a estas horas na porta, desta maneira mexendo? –me dixen con cara de poucos amigos-.Peguei na pera da luz, tirei do cobertor de la, erguín do leito, dinlle a volta ós calcetíns de la, calcei as chancas, ateille os mallós, baixei ó patio, desatranquei a porta, corrinlle o pecho, funa abrindo con tento mentres se resistía, renxendo…

–Bos días, señor Xan Lanas, desculpe por chamar a estas horas, pero como onte non lle vin as pitas nos eidos, pensei para os meus adentros: non queren pitas que lle estragan a sementeira do millo na primavera, venderanme unha baratiña e daranme de regalo outra co cu pelado, que si isto que si aquilo…

–Habelas, hainas, e todas están no poleiro, vivas e cacarexando pousadas nos paos de amieiro, e logo, pois?

–E logo si, a que hora lles abren?

–O galo é quen dá a hora, eu non me meto niso, hoxe non quixo canta-lo galo a alborada, porque seica que anda por aí solto o raposo fóra dos tobos, polo si ou polo non, están encerradas e, co cu arreguizado, os picos baixo as ás sen pór ovos. Non me veña tan cedo con trolas, que lle venda unha pita que lle regale outra, para cousas de cine está Xan das Bolas, e déixeme de andrómenas que me ferve o caletre por rimar ripios como ós pitos os píos, píos.

–Mire que lle diga, que non quero meterme en cousas que non me veñen nin me van, porén por que non atranca a porta do poleiro cunha palla de centeo?

–Non sei que me di que cousa estraña me sinto, as galiñas, os coellos e mailos porcos son cousas da muller, como for antano na casa do rei Recesvinto: ela, no solpor, lle atranca a porta e lle corre o pecho, non sexa o demo que de noite entre o raposo sen petar co chamador.

–Certo, son cousas de meu, en que estaría pensando, bóteme a culpa encima. Mais escoite que lle diga entón, antonte que pasei por aquí, parei detrás dunha parede a contarlle as pitas: ten unha galiña cunha ducia de pitos, que dá gusto velos rebulindo ó redor da pita choca, dúas pitas vellas co cu desplumado, fraco e engurrado que dá noxo velas, outras poucas polas xa poñedoras, relucíndolles a pluma ó carón do galo como maraxá no seu harén.

–Eu non reparo nas cousas miúdas da miña casa. Anda con coidado, mulleruca, que coa Xenerosa, que é a que manda, valas ter cucas.

–De min a vostede, estará comigo que as pitas vellas só lle están a come-lo millo do cabaceiro, posto o último ovo coa barriga baleira, mudan a pluma e entran na vellez, a partir de entón todo se vai pola cloaca sen proveito ningún para vostede, de maneira que chegou o momento do coitelo, con perdón.

–Tamén eu teño branco e asucado o cello, non por iso me matan cun pao tralas orellas coma se for un coitado coello!

–Non, non erga a voz, ho! Escoite, que lle quero deitar na orella un trato:

–Nin trapos nin farrapos de gaita, que están reservadas para a nora nun caldiño, cando no outono veña o meu netiño, sabe?

–Sei, sei. Escoite o que lle quero dicir, os poliños, unha ducia, sonlle moitos, na aira xa non queda grao espallado na malla do verán, nin miocas, nin saltóns que vai frío. Mire que lle diga, vaime dar dous poliños para os meus cachorros, que coa neve non tiveron reis neste Nadal, os coitadiños, gustaralles tanto xogar con eles, e axiña virei por outros dous ata sumar catro. Logo, como un favor que lle quero ofrecer, virei polas pitas vellas e non lle tocarei ás polas novas, que as deixaremos para o Nadal do ano vindeiro, palabra de honor de raposa vella e non se esqueza esta noite de atranca-lo poleiro cunha palla de centeo.

–Que raposa nin que cu de rosa! Vostede quen demoño é? que non a recoñezo con ese fociño afiado como os ratos do faiado.

–Quen anda aí? –berrou a Xenerosa asomada na galería do patio.

–Ninguén. Unha señora que nos quere facer un trato, para nós barato.

–Outra vez o raposo disfrazado de vella facéndolle as beiras ó meu home, burro, cacho burro! Que é o zorro, o zorro que vén polas pitas, virxe santísima, o zorro, o zorro no poleiro…!

Xenerosa, en menos que canta o galo, presentouse na porta do patio enarborando unha forquita de xunta-la herba de tres gaios, desbaratando o trato coa raposa a cal, véndolle as orellas ó diaño co tridente, escapou fuxindo cara á fraga, espíndose da saia da vella do Real, mentres dicía tirando do rabo pola petada do camiño de Forcas:

Deus che me libre da forquita de muller xenerosa que manda, que con Xan Lanas, que rima versos e apanda, fai trato doado a raposa.

Don Isidro Prieto de Viana

2011-06-07T05:00:00.001-07:00

Na ribeira do Sil, van morrendo os últimos vellos. Certo, non é unha novidade que non saibas. Xente moza de refresco, non hai. Nenos, ningún, xa non se dan neste lugares da Galicia do interior. Memoria de séculos desta bisbarra que se vai esquecendo pouco a pouco. A natureza xorde de novo ó seu ar, briosa, sen cancelas para borra-las lindes dos eidos, cubrindo de maleza as carreozas e camiños vellos; nas aldeas case que non roxe ninguén, en Aguil, dúas vellas e mais un candil xa se dicía por entón, dentro de pouco as aldeas serán habitadas por fantasmas entre paredes de perpiaño des casas con arraigo e facenda cos tellados a medio derrubar. Quedarán, como testemuñas, os petos de ánimas, nos cruceiros; as capelas, igrexas e cemiterios; os cenobios e mosteiros, que nos que falan de tempos gloriosos afundidos nos aluvións do percorrer da historia da Ribeira Sacra.

A memoria dos devanceiros vai esquecendo baixo terra, só nomes e datas, anotadas nos libros de defuncións e nas lápidas dos cemiterios das parroquias van quedando a rezar, silandeiros.

O asunto de recolle-la memoria cultural, que se esvaece nesta bisbarra, non pode esperar máis demora, foi por iso que un estudante de Antropoloxía da Universidade de Santiago, Aniceto Miranda, engaiolado coa terra dos avós da parroquia de Forcas, non tivo preguiza en xuntar moreas de testemuños e vivencias in vivo et in situ como bagaxe de recompilación de datos para a documentación da súa futura tese, O libro dos esquecementos da cultura ribeirá.

Con tal propósito, redactou unha misiva ao señor alcalde do Concello de Parada de Sil, berce e corazón da Ribeira Sacra, daquela a súa excelencia don Xosé Ramón Prieto, natural de Vilar de Forcas, co gallo de que algún veciño, dos que adoitaban gastar chaleco e lucir sombreiro de pano no Concello, lle achegara polo miúdo información de tales esquecementos culturais da Ribeira Sacra.

Don Isidro Prieto Pérez, señor de Viana, medrado co agarimo de nai, de avós, do pai e seis irmás, home singular, con perfil de arestas asimétricas que configuran a contorna da súa personalidade, doutorado in curriculo vitae, honoris causa, á sazón Xuíz de Paz do Concello, tío do alcalde devandito, casado con muller vinculeira, criada entre algodóns, de casa con moita fachenda e haberes, a quen lle encargou sete fillos que logo mandou a Ourense e Vigo a estudar carreira, empresario do primeiro cine de Plasencia, con amigos de alto copete na Audiencia de Ourense, conselleiro e avogado de pobres, paisanos do Concello e foráneos, ós que tiña a ben recibi-los domingos deitado na cama, coma un patriarca, antes de erguer devagar para a misa: uns acudían á consulta por causa dunha navallada que recibira nunha festa por facerlle as beiras a unha rapaza comprometida, outros polos marcos dunha linde dunha leira da montaña que camiñaran de noite dous metros cara dentro, que se un paso de servidume, que se unha colmea de abellas que picaron a un veciño, porque se lle fora a mao e lle rompera as costas a un veciño da Palela, arreándolle cun rastro de arrinca-lo esterco por saltarlle unha vaca e estraga-la horta de coias, que se un mozo deixara preñe a unha rapaza e que o coitado do fillo non atinaba por onde tirar, e así. A cadaquén, o seu consello e resposta axeitada, tendo en conta as recomendacións, costumes, leis e pasos a seguir en cada caso. Uns pagaban o favor, vindo ó xornal gratis a cava-las viñas; outros, contentábanse con traer cunha caixa de habanos; os máis espabilados, co inicio dunha relación de amigos, agradecidos de por vida.

De cando mozo, bregado nas andainas coas reatas de mulas por terras de Castela, Isidro, mozo aguerrido e gallardo montado no seu cabalo alazán, empoleirado nun aparello novo de montar do trinque con reberetes dourados, regalo do seu avó, manta de Zamora sobre as pernas, con arrestos nas esporas para domea-la besta, ós xornaleiros e á toda rapazada que enchían a casa, todo el feito un cabrito, chulo coma un oito, era admirado por mulleres que lucían medias de cristal e tacón fino, armado de pistolón de novo largo na alforxa da primeira mula da reata, baixando do alto do Piornal cara Monterroso en terras de lonxe, na Estremadura, loitando cos salteadores de camiños na época dos maquis e da fame, seguidor coa tarefa da familia dos Prietos de Vilar, os cales, xeración tras xeración, pasaron de ferreiros a vendedores de panos e mulateros, escalazados nos vagóns do tren de mercancías co negocio das mulas, cansos de percorrer camiños perigosos e solitarios, acostumados en busca-lo choio onde houber, sentíndose eles xente rara, vistos polos demais como tratantes de baixa catadura, con cartos no peto, iso si, porén desintegrados e illados dos círculos da sociedade, vivindo arredados como os afiadores que se acochaban tralo barallete.

En resumo, o clan dos Prietos, primos dos Pretos de Portugal, descendentes dos que foran expulsados e perseguidos polos Reis Católicos, toda unha recua de xudeus conversos…, dispensando. Así que, Isidro Prieto de Celeirós e cuñado de Benedito de Vilar de Forcas, casado en Viana, home de moita parola que levaba a voz cantante nos velorios, na mesa os días de festa, no coche de liña, nas destilas á carón do pote, botando unha brisca de seis, menciñeiro da escola de meigas de Celeirós onde aprendera a cura-los pezuños infectados dunha vaca con só cortarlle a contorna do terrón onde pisara e esperar a que secara a herba do mesmo posto ó sol no alto dunha parede, home coa cultura de costumes de acó e de acolá, traballador, listo, amigo dos amigos, esixente cos subordinados, aínda que pouco disciplinado consigo mesmo, recibiu do seu sobriño de Vilar, daquela alcalde, a encomenda en dar forma ó informe dos esquecementos da terra de Caldelas.

Con tal propósito, ó anoitecer armado de lapis e papel, sentou na galería que mira ó Sil, perdendo a ollada dos seus ollos chispos por terras de Amandi, mentres se bambeaba na randeeira calado coma un moucho, na procura de pescar algún recordo de tempos esvaecidos. Mailos esquecementos, fieis á esencia do seu ser, teimaban en seguiren acochados por baixo das capas da memoria, ancorados no pasado sen querer aboiar á superficie da conciencia.

Magoado por se lle ir o santo ó ceo, abriu o paquete de caldo de galiña e dispúxose a lear un pito, pegou o papel coa punta da lingua, achegoulle a mecha ó chisqueiro, chiscou coa man e prendeu un pito coa cerimonia que era de seu. Agardou un chisco mentres se coroaba a cachola de fumaredas sucesivas para se refrescar e aviva-la memoria.

Sosegado na cadeira, intentou acordar outra vez, mergullando cara dentro para remexer no fondo do subconsciente. Así che estivo un anaco perdido nos biosbardos ata que o lume do pito, a piques de se consumir, lle feriu a pel dos dedos, ai! espertou, mais nada, tabula rasa, non recordaba ningún esquecemento. Así continuou aínda outro bocado bambeándose na randeeira até quedar trasposto, adormecido nunha nube de sensacións de fume, reais e saídas do maxín, pasadas e presentes, todas mesturadas un caldo de vapores rebulindo no caletre.

O novel investigador recibiu o informe, Os esquecementos da cultura ribeirá, coas follas en branco.O universitario nunca chegou a doutor, non por causa do señor Isidro, o meu pai, que era un pozo cheo de sabedoría e memoria, que Deus o teña na gloria. Non. Coido, abofé, que o rapaz non acertou a tirarlle da lingua coa pregunta dos esquecementos. Un erro na presentación e na derrota do plan a seguir da tese que non podería chegar a porto seguro. Non, si?

A escapada

2011-05-31T02:17:00.001-07:00

A escapada do asfalto de Madrid tivo lugar na alborada do último venres de maio. O pai de Claudia ó volante do coche; a nena, na súa cadeira atrás como é de seu; a avoa, adiante, di que se marea; o avó,detrás co outro fillo, agora ceibe coma un cabrito que se ri do mundo, coa cámara, recollendo as incidencias da escapada de lecer a Sacardebois, berce e corazón da Ribeira Sacra.

En Pozuelo de Alarcón queda a nora, con Martita de só tres aniños: non tivo ánimos para saír nesta andaina por estar en estado de boa esperanza doutra nena que virá ó mundo no próximo setembro, se Deus quixer.

En Villalpando, a primeira parada. Almorzo, café con leite e tostadas; a netiña, de cotío, alegre, pilla, divertida e agarimosa, que ben mereceu unha bola sorpresa de regalo da máquina da cafetería, por tomar, sen facer amago de noxos nin dicir misericordias, unha cunca de leite, un zume de laranxa e mais un croissant.

–Non corras tanto, ho, que vas a 140? Máis de 120 non se pode ir, que salta o radar.

–Que queres, que cheguemos de noite, como tartarugas a 110? ademais non imos a 140, nin farrapos de gaita te aproximas.

–Ó chegáramos a Ourense, espera ó segundo desvío, o do Seminario, que te leva ó corazón da cidade.

–Anda, cala, pecha o pico! cóntalle un conto da Ribeira Sacra a Claudia deses que gustas escribir no teu blog.

A verdade é que co fillo, a viaxe non se fai pesada, abofé que non. Xa en Ourense, fomos aparcar por baixo da Alameda. Logo, entramos na Praza de Abastos para comprar uns filetes de tenreira rubia, patacas das novas, unha leituga rizada do país e mais unhas puñadas de cereixas, que sería a comida do sábado en Viana. A seguir, pasamos polas Burgas para que a nena vira esta fonte única da que xorde auga das entrañas da terra case que fervendo, malia a Claudiña, ó ollala fumegar, botouse a chorar co medo metido no corpo de escalda-las maos, a coitadiña, non vira tal cousa en ningures. Pasos arriba, a piscina de augas termais das Burgas do cima estaba a espera dalgún cliente, deste xeito serían as termas romanas, máis ou menos, de tódalas maneiras que pouco valoramos o que é de noso, así nos vai –estaba eu a cavilar, se non falo é que estou a pensar nesto e naquelo, como os burros que cavilan moito e acertan pouco– mentres subiamos de vagar a petada cara á praza do Concello, onde durmían catro gatos, varados baixo o soportal da alcaldía. Disque representaban o movemento 15-M da provincia de Ourense, non sei cal será ese movemento, pois esta xente parece máis morta que revolucionaria. Nada que ver co rebulir de xente na Porta do Sol, onde estivéramos os días anteriores.

A nena, xa cansa, atopábase a gusto no colo do seu pai, mentres embocamos a rúa da Paz: a sombreiraría de tantos anos, onde mercaba os chapeos de pano o mei pai; o Teatro Principal, onde ollei a primeira película por unha peseta, no galiñeiro; noutro lado a librería de libros en galego; no final da rúa, a praza do Ferro coa fonte do mosteiro de Oseira, un lugar onde o tempo camiña paseniño coma as pingas de auga que a cada pouco caen da fonte, preguiceiras.

Na librería Torga, o pai da nena e mais eu quedamos un anaco a fochicar nos libros, que nos gusta ollar e remexer neles, rematamos mercando tres: “Xente de aquí e de acolá” de Álvaro Cunqueiro, un libro do mosteiro de Santa Cristina e máis outro sobre a familia Andrade. Entrementres andabamos na escolma dos libros, entraron na librería un grupo de xente moza falando en galego culto e pulido. Estaban a sermonar das novas edicións de Lois Pereiro, poeta, gañador das letras galegas e desto e daquelo dentro do quefacer diario, temas que ían xurdindo na conversa que estaban a tecer e destecer. Confeso que gocei escoitándoos, recordando as xeracións de escritores que deu Ourense á literatura galega. Das moreas de lectores e librerías espalladas pola cidade, xorden os escritores da miña terra. Terra con lentura de onde brotan os contos, doados, como cogomelos no outono.

O resto da familia, a avoa, Claudia e mailo tío foron sentar nun velador da rúa do Paseo fronte á Región, onde lle mercaron á nena un caderno de debuxos e mais una caixiña de ceras para colorear.

Despois do almorzo nun velador preto do restaurante San Miguel, collemos a estrada cara Trives. En Villariño Frío, torcemos á esquerda con dirección a Parada de Sil. Antes das seis, arribamos a Sacardebois. A casa amosaba no patio coas contraventás pechas. Abrimos as portas, as ventás e percorremos toda a casa coa netiña collida da miña mao. A casa, como de costume, relucía limpa e recollida.

Despois dun anaco, arranxei dúas caxatas e mais unha más pequena para Claudia, e botamos andar polo camiño de carro que vai ó Colmear. A nena fartouse de estoupar croques na miña cabeza e ela a rir, a pillabana; de cando en vez, amosaban as pegadas dos xabarís debuxadas no bulleiro ó pe dos regatos. Desta andaina, a nena trouxo a Madrid unha carracha, como recordo destas terras virxes da Ribeira do Sil que locen agora coa frouma de xestas en flor. Ó lonxe, no medio da mesta fraga, a cada pouco cantaba o cuco.

O sábado, tocáballe percorre-la pasarela do río Mao. Isto parece Suíza, un traballo ben xurdido e ben rematado –comentaba un dos fillos, o que é arquitecto, xa que logo fala con creto de seu, debe ser certo como el di –.Coa netiña chegamos ata o miradoiro da pasarela, lugar onde se arreguiza o corpo ollando o Mao percorrer alí no fondo os últimos metros para rematar no Sil, despois da ponte vestida hoxe con cores de princesa que sirve de arco de triunfo ó río Mao, río humano, que se dicía entre nós con agarimo o río pequeno.

Eu continuei ata o final do seu percorrido; o pai, o tío e maila nena retornaron por onde viñéramos para agarra-lo coche na fábrica e atopar comigo na fonte de Espartida. O río Mao, neste último tramo, ben merecía esta beirarío para asomarnos a contempla-las augas limpas, augas de troitas nas fervenzas, ollar e mais escoita-lo ruxe ruxe que é de seu entre os penedos lambidos pola auga milenaria que sempre pasa e sempre queda, auga batida dende a altura da ponte de Couceliñas, baixando de présa, fuxidía das bruxas do lugar que a baten coas escobas nas orelas, auga xogando as agachadas entre os salgueiros con niños de paxaros que medraron ata de agora neste paraíso sen ser perturbados polo home.

O domingo, pola maña, decidimos acudir ás tumbas de san Vitor. A nena sempre connosco entretida coas campaíñas e outras flores de tantas que medran polos camiños e sendeiros. Na explanada contamos ata dez tumbas antropomorfas. No alto dos penedos, onde noutro tempo esvaecido seica estivo ergueita a capela de san Vitor, aprécianse a contorna doutras poucas tumbas. Queda moito por facer, queda moito por descubrir, quen sabe o que se pode acochar por baixo desta terra sacra? O sendeiro segue coas pedras de antano e as beiras a medio limpar, xente que vai e vén de san Lourenzo a san Vitor.

Hai mozos e mozas, atrevidas como cabras, que gustan empoleirarse no alto dos penedos da capela, pero, amigo, non hai protección por ningures, calquera día pode pasar: as tumbas abertas, esperando, un mal agoiro, lagarto, lagarto! non subas enriba, ho! Un paso mal trabado, un mareo, un esvarón, polo si ou polo non, non subas que podes rompe-la crisma nun amén nese desnivel cara abaixo maquinado polo mesmo diaño! Ti, que me dis?

Se non me dis nada, aínda teño corda para continuar co percorrido desta escapada fin de semana: na aldea de Boazo mercamos carne de tenreira de vaca do país, malia de non ollar vaca algunha por ningures, os vellos atrancan as portas e as vacas desaparecen dos lameiros. Castro Caldelas, o castelo, unhas cañas nos veladores da Praza, empanadas e mais bicas Malena. Pobo do Burgo, igrexa románica; casas de perpiaño de xente con haberes, hoxe en decadencia; no baixo da casa de Vicente Risco, unha vaca cun becerriño, a nena puido ollar por primeira como caga unha vaca, con perdón, pero botouse a rir, cando lle dixemos que daba leite, o leite en tetra brik que mercaba mamá no súper.

Celeirós, terra do meu pai; lembranzas de meu de cando neno andaba coas vacas para o monte; capela de san Ramón, granito do país, serodios canteiros artesáns; algunhas vellas collendo nas coias; vacas, tampouco se viron, como se as comeran os ratos.

O Mao, un recuncho de Parada de Sil

2011-05-22T03:13:00.000-07:00

-Su historia, a.Rodicio.
-La noticia de la pasarela do río Mao, na Voz de Galicia.
-Percorrido, video do canón do Mao (Caserío da Castiñeira).
-TVg, a necrópole de San Vitor .
-Miradoiro de Cistosende, unha imaxe da Ribeira do Sil.
-Contos da Ribeira Sacra, A ponte de Misarelas.

A caracocha

2011-05-14T08:24:00.001-07:00

Este conto, segundo os vellos máis vellos do lugar, disque que foi certo, malia de se perderen os feitos, polo miúdo espallados nos aluvións da memoria, podemos contalo hoxe por enteiro despois de recompoñe-lo texto, unhas veces; ou tecendo, outras, as notas aparecidas no diario da miña avoa Bernarda: un caderno de escola azul atopado nunha arca de madeira que descansaba abandonada, dende había un mangado de anos, no beiril do faiado con outros atados, a maioría testamentarios, esvaecidos e amarelos polo transcurso dos anos que, decotío, deixan impresa a súa pegada.

Nun dos pergamiños devanditos, datado no mil seiscentos e pico, pódese ler que o Casar de Viana pagaba ó Mosteiro de Montederramo unha renda de catro galiñas, en concepto de aforo; obriga que se saldaba tódolos anos por San Martiño, no Priorado de San Adrián.

Antonte, á tardiña, parei na galería da casa a descifrar máis que a ler, sen présas e coidadoso de non estraga-las follas, o diario manuscrito con tinta de prumiña, que aparece coa rúbrica da miña avoa.

Souto de Xirás, á beira da estrada que baixa de Pedra dol Sol cara Cristosende (A Teixeira). Foto(s) de Antón Rodicio.

Casa de Viana, vinte de xullo de mil novecentos trinta e tantos... “Os nenos pasaron a tarde, xogando ás casiñas na caracocha do castiñeiro do souto do Sagrado, ó abeiro das calores. Que ben soaban as frautas que arranxaran con pólas de castiñeiro do regato do muíño! O oco da caracocha é grande e redondo, así que os neno só tiveron que cravar unhas táboas, e alí, empoleirados no alto, están a debullar horas e horas.

Hoxe imos xogar a toca-las frautas, pero antes temos que afinalas; a ti, Xin, vouche preparar unha pequeniña, un subiote; tocaremos tódolos tres, cadaquén con cadansúa frauta. O grupo de frautas chamábase Os Merlíns do Sil.

O día ía bo –seguía a conta-la bisavoa de Claudia e de Marta, as miñas netas, no seu diario– e como a calor xa apertaba, os nenos estaban ó acubillo da sombra do castiñeiro, empoleirados alá no alto da caracocha; dende a galería do patio, escoitábanse os asubíos das frautas.

Os refachos do vento de febreiro xuntaran unha pequena morea de follas no chan da caracocha: estaban sequiñas, pois na meirande parte do día o sol quentaba a cara da caracocha por mirar ó sur.

De cando en vez, ó sopraren os nenos nas frautas, escoitábase un ruído no chan, semellante ó de danza-lo vento coas follas, nos días de ventada no outono, ou un ruído de xergón recheo de follas de millo, baixo as sabas, sen poder un concilia-lo sono.

Xin, toca o subiote, imos ver como se moven as follas, pero deseguida cortou o Pon: hache de se-lo vento da frauta.Os merlíns continuaron a tocar, sen preocuparse máis do que podería acocharse debaixo daquelas follas de castiñeiro: o Xan levaba a melodía, Pon tocaba os tons graves, pois tiña a frauta máis grande; Xin, co subiote, era o contrapunto.

Outra vez, o demo, que alí estaba debaixo, seguía a rebulir, como o can que dá varias voltas na palla antes de se deitar. A follaxe seguía cos ruídos secos, aínda que non ía vento, que cousa máis rara –pensaban os nenos, vendo o lobo tralas orellas!

De súpeto, de por debaixo das follas, xurdiron tres noxentas cobras: coa calor e mais coa música, espertaran do letargo do longo inverno, erguendo as súas angulosas cabezas máis dunha cuarta do chan e, como periscopios, viráronas a unha e outra banda da caracocha; axiña, a cobra máis grande comezou a agatuñar polo toro do castiñeiro, mentres os nenos continuaban engaiolados coa canción a cal, con ensaios repetidos, una e outra vez coméndolles o coco, ían collendo o compás da melodía.

As serpes levaban medio ano sen comer. Canto máis e mellor tocaban os encantadores merlíns, máis lixeiriñas reptaban agatuñando pola caracocha arriba.

A música seguía a soar entre os brotes e follas novas que, como é de seu en tódalas primaveras, agromaban nas gallas dos castiñeiros. Entre tanto, a primeira cobra xa chegara ó teito, onde estaban sentados os músicos, pero... como Deus é bo e o demo non é malo, unha nube prudencial estivo a pasar polo ceo e a cobra parou: ó quedar sen enerxía, ficou inmóbil, claro; pero, ata cando...? Mentres, neste intre de suspense ou stand-by, a música continuaba a soar e a serpe exploraba o terreo coa súa lingua viperina para da-lo inesperado e mortífero ataque.

Entrementres, a nube foi indo cara a boca do Canón do Sil e o sol, ó quentar de novo, cargou de enerxía ás tres serpes que continuaron outra vez, sen acougo, o seu ascenso, na procura de cravarlles os dentes e de chucharlles o sangue ós coitadiños merlíns. A cobra máis grande, estaba a medir case que un metro, atopou un burato no chan dunha táboa e por alí se meteu e, trala súa afiada e ungulada cabeza, foi esvarando todo o seu longo corpo.

O Xin seguía a tocar, engaiolado; porén, abofé che digo, que a cobra xa estaba detrás das súas orellas; a seguir, a cobra abriu as fauces e...ai, rediós!

Pero Zeus, deus do ceo, dos tronos e raios, neste intre, mandou un neboeiro para tapa-lo sol e, logo, dende alto do ceo, apuntou co seu índice á caracocha das serpes (co seu dedo creador, co seu furabolos exterminador) disparando un fulminante raio: a serpes caeron ó chan con gran estrépito sobre a morea de follas secas, plaf..!

Axiña, unha cousa nunca vista, rara, milagreira, extraordinaria, ou sexa, un feitizo máxico: as serpes, entolecidas pola sobrecarga eléctrica, unha tralas outras, ergueron de pé, enroscaron o rabo a xeito de monociclo, e...fuxiron!

Casa de Viana, parroquia de Sacardebois, berce da Ribeira Sacra,ano de mil novecentos trinta e cinco, sendo de maio oito días andados”. Dona Bernarda

E patrimonio sagrado

2011-05-11T04:51:00.000-07:00

"En la Galicia de los mil ríos que contaba Cunqueiro el Sil es el río del oro. Del oro que hallaron los romanos entre sus arenas, desviando su curso en Montefurado. Y del oro líquido, la gran riqueza que supone la variedad de excelentes vinos salidos de las cepas que trepan por las laderas" (...)

Fragmento del artículo El patrimonio sagrado publicado por Xerardo Rodríguez en su revista Galicia Única, localizado a través del enlace en facebook de Caserío da Castiñeira, mesoneros y divulgadores de la cocina y belleza paisajística de la Ribera Sagrada. Video sobre el entorno de la pasarela que serpentea el Cañón del Mao.

Diario dun neno labrego

2011-05-04T16:10:00.001-07:00

Sacardebois, 7/07/57. De resultas do conxuro dos fados, xogando unha partida de fabas, pintas e brancas, estaba por ver, se merecía ou desmerecía nacer; e no caso de vir a este mundo, onde daría o primeiro berro? Entre algodóns, nun pazo de fidalgos? nunha alcoba da Casa de Viana? ou habería de abri-los ollos nunha choza de Tanganica! Por capricho das fabas e das fadas, nacín na Ribeira do Sil. Con fortuna, certo; e por azar, quizais. Aínda que, pensándoo devagar e con tento, eu estaba destinado a pecha-la serie de sete nenos que pareciamos a escala musical, con intervalos dun ano: faltaba eu para da-la última nota, por iso fun o derradeiro SI que, daquela, deu a miña naiciña, un máis entre tantostrinos de paxariños.

Os máis grandes do niño, a medida que lles ían medrando as trenzas ás nenas e saíndo o bigote ós rapaces como as plumas ós paxariños, foron erguendo en voo uns tralos outros para estudar nos Milagros, ou nas Carmelitas de Ourense, deixándome a vara aguillada, como testemuña, para que continuase a tangue-las vacas para o monte, andares de camiños percorridos antes polos que agora presumen de estudar como señoritos na cidade.

Primeiro estaban as vacas nos lameiros; logo, se quedaba tempo, a escola.

Porén, con poucos anos, xa sabía contar ata 14, e agatuñaba coma un gato larpeiro na busca de niños de paxaros, dicían que era listo coma un allo; e debía selo, porque axiña pariu a Castaña e xa aprendín a contar ata 15; e así as ía apañando no aire, aínda que co pizarrín sumando números enteiros e maila caligrafía mollando a plumiña no tinteiro con tento sen botar borranchos na folla do caderno, abofé que necesitaba mellorar de abondo. Ademais, o leite en po que nos preparaba a mestra con auga quente –que cheiraba a mexos, que todo hai que dicilo –tampouco era do meu gusto.

E por iso, coido eu que, de cando en vez os meus pais baixaban ó curral na procura dun polo, para que llo levara á mestra con plumas e cacarexando, para me espertar dos biosbardos, malia que se vise na obriga de arrearme coa vara na punta dos dedos. Lembro que, con máis anos, me preguntara pola listaxe das preposicións que debía repetir de punta a cabo: a, ante, bajo, cabe, con, contra...e como me paraba antes de chegar a sin, sobre…collía ela a vara e tras!

Á noitiña, despois de escoita-lo Supermán na radio que presumía te-la miña nai nun altar na repisa da cociña, o meu pai cantábame a faena para o día vindeiro:

“Á mañá cedo, vas coas vacas para o alto da fraga, que che axude a nai ata o camiño da Fermiña; déixaas ben enriba na Pena dos almorzos e logo baixas á cortiña do Val sen deterte, non te vaias perder apañando morotes, que hai que arrinca-los beldros das patacas, que mañá tócanos a auga de rega; coa calor que vai, hai que regalas con tento, tapando ben as toupeiras, porque un litro de auga vale un peso”.

A sombra estaba chegando á segunda xanela da casa do señor Antonio de Purdeus, non faltaría moito para as doce. A choca da Cachorra xa se estaba a escoitar máis clara e mais preto: as vacas, perdidas na mesta fraga, non andarían lonxe. Dende a galería, que dá ó río Sil, rezaba para que viñeran dereitiñas polo camiño de Donín cara á casa. Ás veces, cos tabáns picándolles o cu, dáballes por correr como todas polos eidos abaixo, como levadas do demo. Logo tiña eu que acudir a recadalas co can, nas calores da sesta, mecagonamarsalada que as pariu!

Como dicía a mestra que Poseidón tivera fornicio cunha vaca, e que logo parira ó Minotauro, metade home e metade boi, por iso berro, cando me cabreo coas vacas: me-cago-na-mar-salgada-que-te-pariu! con perdón a vostede que non gusta ouvir ditos malsoantes, aínda que perda coidado que non é dos pecados mortais que condenan a un ó inferno.

– Don Xosé, a que non é pecado dicir mar salgada?

–Pecado non é. Non –contestoume o crego, á saída da misa.

–Ves!

Xa están a soa-las campás que toca o señor Néstor. Certo, era mediodía, a sombra que baixa tocando as ventás da casa branca de Purdeus non mente. Felisa, a maior dos sete, por estar farta de beldros e coas maus afeadas, que xa presumía a miña irmá de señorita, xa non quixo arrincar máis herbas das patacas.

–Moscas, moscas!– dicía, mentres escapaba para a casa da señora María, a Carpinteira viúva ela, que nese intre estaba a rifarlle a Nurita, a filla máis grande de catro que tiña,porque a moi parva acababa de escacha-la ola de apaña-la auga da fonte.

–Que pasou? –preguntou a Loliña, a outra irmá.

–Rompeu a ola, esta burra! –contestou a súa nai, a Carpinteira, alcume que lle viñera da profesión do seu home, morto con outros da contorna no accidente dun camión, traballando nasobras do encoro de Santo Estevo. Desto xa medraron os carballos, claro.

Ó chegarmos á casa, o pai, como de costume, repousaba ou meditaba deitado na cama, porque era da consideración de pensar que as ideas se aclaraban mellor no estado horizontal que rebulindo nas faenas; dicía estar canso de andar a vixia-los xornaleiros para que non aporcallaren a cava das viñas, os moi malandríns.

A miña nai na cociña, debullando as patacas para arranxa-lo caldo. A pota posta no fogón da arandela grande da cociña económica estaba a piques de botar a ferver, deseguida o testo de cando en vez habería de ergue-la orella, botando espumallos brancos do unto que estaba a cocer con algún óso de cachucha. Os grelos estaban cortadiños e postos en remollo no vertedoiro de pedra para que fosen soltando o amargor que é de seu.

Que ben sabía o caldiño feito devagar ó lume de achas de carballo! Ós poucos, amosou a gata, que estaba a aleitar tres gatiños aínda cos ollos pechos, miañando agarimosa entre os barrotes de ferro da xanela da cocina.

Co barullo e risas na pía do patio, lavando as maos trala arrinca das herbas das patacas, o pai deixou de meditar e ergueu da cama dun brinco. Achegouse á galería, subiu un bastidor co estrondo de seu e díxome enfurruñado:

“Eduardo, vai á bodega e trae unha xarra de viño do cubeto que se gasta a diario. E presta atención, ó pechares a billa aperta ben a cortiza, non vaia pingar, e non te entreteñas buscando piñóns do piñeiro da adega, que vas verte-lo viño ou escacha-la xarra,"maloserá! -pensei para os meus adentros.

Agarrei a xarra, deitei o viño da cea e enxaugueina na billa da pía e encamiñeime cara á bodega. Mentres, a Tilde quedaba no patio lavando os pés e parte das pernas deica altura dos xeonllos. Ó cicha-loviño no funil que vertía na xarra de Gundivós, recubríndoa de espuma; boteille dous grolos, así como non quere a cousa: que fresquiño estaba!

Aniceto de Miranda

2011-04-26T09:13:00.000-07:00

Pisca, a irmanciña compañeira de xogos, que abriu os ollos en Sacardebois dous anos antes ca min e mais eu, o Galarito, o derradeiro neno nacido na Casa de Viana despois de catrocentos anos, xa de mocosiños, nos mandaba o pai coas vacas para o lameiro de Caborriba, que fendía en dúas bandas o regato de Senra con abundante auga para as caldeiras de rega do lameiro de dez carros de fina herba da montaña e mais unha tapada ben cumprida de xestas, toxos e carballos. Toda a propiedade de varias hectáreas rodeada dunha mura rematada con tapas de pedra, grandes e planas. Un eido, na montaña, herdado dos devanceiros da familia que se perden na historia da casa.

Subi-la petada dende Sacardebois a Miranda con catorce cabezas, entre bois, becerros e vacas, e mais unha mula, falsa; sen esquece-la presenza de algún lobo solto, acochado, espreitando entre os carballos co seu ollar magnético; os tobos como bocas do inferno, escuros, por debaixo das penas, onde seica vivían as garduñas e raposos a carón do camiño; na calor do verán, as cobras atravesando por diante dos nosos pés ou agatuñando polos toros dos carballos, fuxindo dos dentes do Troski, o pastor alemán, gardián de noso. Abofé que subi-la mesta fraga do Covelo tiña o seu que.

Pola mañá cara arriba, o corpo arreguizado e algunha bágoa nos ollos; pola tardiña, cara abaixo xa de volta, o corpo solto, brincadeiro, e canta que te canta, felices coma unhas castañolas: “por el camino verde, camino verde que va a la ermita, el día que tú te fuiste lloraron por ti las margaritas...”

Era domingo, as campás estaban a toca-las segundas badaladas, e os meus veciños, que vivían ciscados polos vilariños que baixan ata bica-lo río, as mulleres aínda de bo ver, ataviadas de loito cun pano cubríndolles a cabeza por respecto ós pais que estaban a repousar no cemiterio, xurdían como formigas polos camiños e sendeiros para converxer na igrexa: punto de encontro de grandes e pequenos, de pobres e de familias con máis haberes.

Á saída da misa, no atrio, xuntábase un formigueiro de veciños, sorrindo coa camisa limpa, vestidos de traxe da festa do Carme do ano pasado, a falar desto e daqueloutro antes de rematar por baixar á tenda do Carreño, onde uns continuaban coa conversa e estoutros procuraban polo pan e mais un capricho para a mesa do almorzo do domingo que para se arranxar un, co que houber na horta e na dispensa, eran de abondo tódolos demais días soltos.

As vacas gustaban trisca-las uces no monte comunal que coroa a montaña por riba da fraga de Maraván. Por alí tamén andaba a Claudia de Senra coas ovellas e mais o seu burriño, Perico. De cando en vez, lembro que baixaba a Viana con dous garrafóns de dezaseis litros nas alforxas de Perico. Seica que gozaba como unha anana mollando a palleta co viño tinto a media mañá, no taco das once, de volta do monte coas ovellas. Unha rebanda de pan centeo con touciño ou chourizo de compango, regada cunha cunca de viño, que lle viña de rosas para alegra-lo corpo, a moi lambona!

Afastado noutra banda do monte, que quedara sen repartir para os veciños sen casa nin brasa, víase un home no alto dunha pena a xeito de miradoiro do Val do Sil. Na primavera, por causa de gardaren os lameiros para herba, neste toxal e pasteiro andaban os pobres coas ovellas e tamén os menos pobres con dúas vacas: Xan e Pericán todos mesturados cadaquén lucindo o seu como se for na feira do Castro.

Aniceto e mais o Paiolo da Miranda, con perdón, gustaban acudi-los domingos coas vacas. Naquel intre Aniceto mataba o tempo, empoleirado coma un cabrito no alto dunha pena, ollando a ribeira polo miúdo e ata onde lle chegaba a luz dos ollos intentaba escudriña-la chaira de Lemos, anoxado por non poder distinguir alma algunha rebulindo nos eidos. De súpeto, comezou a berrar coma un crego na homilía dos domingos, subido no púlpito, escarranchado de pernas como Napoleón botando unha arenga, mentres ollaba o Val, as viñas soleadas de Amandi e maila boca do Canón do Sil : “Me cago no infinito, todo é campo. Non che somos nada, como formiguiñas…” –dicía, con razón dereita, o filósofo da Miranda.